Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, Chiến dịch Điện Biên Phủ là biểu tượng kết tinh của tư duy chiến lược, bản lĩnh lãnh đạo và nghệ thuật lựa chọn thời cơ. Một trong những dấu ấn sâu sắc nhất của chiến dịch ấy chính là quyết định chuyển từ phương châm “đánh nhanh, thắng nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc” - một bước ngoặt thể hiện tầm nhìn vượt lên trên áp lực thời gian và khí thế chiến trường, đặt mục tiêu “chắc thắng” làm nguyên tắc tối thượng.
Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang đứng trước những yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và tự chủ, câu chuyện về lựa chọn chiến lược năm xưa đã trở thành một gợi mở sâu sắc cho tư duy phát triển quốc gia. Từ tăng trưởng nhanh đến ổn định vĩ mô, từ tận dụng ngoại lực đến nâng cao nội lực, từ khát vọng tốc độ đến yêu cầu bền vững, tất cả đều đặt ra bài toán trong thời bình.
Xung quanh những vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến - nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược Quốc phòng (nay là Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng), Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển nhân lực - nhân tài Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng biên tập Tạp chí Nhân lực nhân tài Việt, nhằm làm rõ giá trị lý luận và thực tiễn của tư duy “đánh chắc, tiến chắc", cũng như khả năng vận dụng trong chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay.
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến
Tốc độ cần dựa trên nền tảng vững chắc
- Thưa Trung tướng, điều cốt lõi nhất làm nên sự khác biệt giữa “đánh chắc, tiến chắc” và “đánh nhanh, thắng nhanh” trong Chiến dịch Điện Biên Phủ là gì?
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến: Điểm khác biệt cốt lõi không chỉ nằm ở chữ “nhanh” hay “chắc”, mà nằm ở tiêu chuẩn ra quyết định chiến lược. “Đánh nhanh, thắng nhanh” lấy tốc độ, bất ngờ và khí thế tiến công làm lợi thế chủ yếu. Trong khi đó, “đánh chắc, tiến chắc” đặt nguyên tắc cao nhất là chắc thắng.
Ở Điện Biên Phủ, ban đầu phương án “đánh nhanh, thắng nhanh” không phải không có cơ sở. Khi ấy, địch mới hình thành tập đoàn cứ điểm, công sự chưa hoàn chỉnh, ta có khí thế cao và yếu tố bất ngờ. Nhưng khi tình hình thay đổi, địch tăng cường phòng ngự, hỏa lực mạnh hơn, hệ thống cứ điểm được củng cố, nếu vẫn đánh theo phương án cũ thì rủi ro rất lớn.
Quyết định chuyển sang “đánh chắc, tiến chắc” thể hiện bản lĩnh chiến lược đặc biệt, dám dừng lại để thắng lớn hơn, dám kéo pháo ra khi pháo đã kéo vào, dám hoãn trận đánh khi khí thế đang lên để bảo toàn lực lượng và bảo đảm thắng lợi cuối cùng.
Nói cách khác, “đánh chắc, tiến chắc” không phải là chậm chạp, càng không phải là do dự. Đó là cách chủ động cao hơn, chủ động chuẩn bị thế trận, chủ động kiểm soát rủi ro, chủ động tiêu hao địch từng bước, chủ động biến thời gian thành sức mạnh.
Trong tư duy quân sự, đây là bài học rất lớn, thắng lợi bền vững không thuộc về bên nóng vội nhất, mà thuộc về bên biết làm chủ mục tiêu, năng lực, thời cơ và rủi ro.
- Nếu đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay, có thể nhìn thấy những điểm tương đồng nào giữa “đánh nhanh, thắng nhanh” trong chiến tranh và xu hướng “tăng trưởng nóng” trong kinh tế?
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến: Có thể thấy sự tương đồng rất rõ ở tâm lý muốn đạt kết quả nhanh. Trong chiến tranh, “đánh nhanh, thắng nhanh” hấp dẫn vì hứa hẹn kết thúc sớm, giảm gánh nặng hậu cần, giữ khí thế và tận dụng bất ngờ. Trong kinh tế, “tăng trưởng nóng” cũng hấp dẫn vì tạo ra thị trường sôi động, đầu tư tăng, tín dụng mở rộng, bất động sản tăng giá, ngân sách có thêm nguồn thu trước mắt.
Nhưng nguy cơ nằm ở chỗ, tốc độ nếu không dựa trên nền tảng vững chắc thì rất dễ biến thành rủi ro tích tụ. Trong chiến tranh, đánh nhanh khi chưa đủ điều kiện có thể dẫn đến tổn thất lớn về lực lượng, phá vỡ thế trận và ảnh hưởng tới toàn cục. Trong kinh tế, tăng trưởng nóng có thể tạo ra các hệ lụy như nợ xấu, bong bóng tài sản, đầu tư dàn trải, ô nhiễm môi trường, lạm phát, mất cân đối vĩ mô, phụ thuộc vào vốn bên ngoài hoặc khai thác quá mức tài nguyên.
Điểm tương đồng sâu nhất là cả hai đều có thể mắc sai lầm khi nhầm khí thế với năng lực. Khí thế là cần thiết, nhưng khí thế không thể thay thế hậu cần, tổ chức, công nghệ, quản trị và sức bền. Trong kinh tế cũng vậy, khát vọng tăng trưởng là cần thiết, nhưng khát vọng không thể thay thế năng suất lao động, thể chế tốt, doanh nghiệp mạnh, nhân lực chất lượng cao và năng lực khoa học công nghệ.
Vì vậy, bài học từ Điện Biên Phủ không phải là phủ nhận tốc độ. Một quốc gia đang phát triển như Việt Nam rất cần tăng trưởng cao. Nhưng tăng trưởng cao phải là tăng trưởng có tổ chức, có nền tảng, có kỷ luật vĩ mô và có khả năng chống chịu. Nếu không, cái nhanh trước mắt có thể trở thành cái chậm, cái nặng và cái đắt trong dài hạn.
Chiến thắng Điện Biên Phủ. (Ảnh tư liệu)
- Có thể hiểu “đánh chắc, tiến chắc” trong kinh tế là phát triển dựa trên nền tảng nội lực, thay vì phụ thuộc vào yếu tố bên ngoài hay không thưa Trung tướng?
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến: Có thể hiểu như vậy, nhưng cần hiểu cho đúng. Phát triển dựa trên năng lực nội tại không có nghĩa là khép kín, tự cô lập hay từ chối hội nhập. Trong thời đại toàn cầu hóa, không quốc gia nào có thể phát triển nhanh nếu tách khỏi dòng vốn, công nghệ, thị trường và tri thức quốc tế.
Vấn đề là phải biết biến ngoại lực thành nội lực, chứ không để ngoại lực biến mình thành phụ thuộc. Trong chiến tranh, viện trợ quốc tế, sự ủng hộ của bạn bè thế giới là rất quan trọng, nhưng thắng lợi Điện Biên Phủ trước hết đến từ sức mạnh nội sinh của dân tộc: đường kéo pháo, dân công hỏa tuyến, hậu cần chiến dịch, bản lĩnh bộ đội, nghệ thuật chỉ huy và ý chí toàn dân. Ngoại lực chỉ phát huy tác dụng khi ta có tổ chức, có thế trận và có quyền chủ động.
Trong kinh tế cũng vậy. Vốn đầu tư nước ngoài chỉ thực sự có giá trị chiến lược nếu giúp nâng năng lực công nghiệp trong nước, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển công nghiệp hỗ trợ và kết nối doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị cao hơn. Hội nhập chỉ thực sự có ý nghĩa nếu làm nền kinh tế mạnh hơn, doanh nghiệp Việt Nam trưởng thành hơn, công nghệ tiến bộ hơn và vị thế quốc gia được nâng lên.
Nội lực của nền kinh tế hiện nay gồm nhiều tầng: thể chế, doanh nghiệp, khoa học công nghệ, nhân lực, hạ tầng, tài chính, năng lượng, dữ liệu, năng lực quản trị và sức chống chịu xã hội. Một nền kinh tế “đánh chắc” phải có thể chế thông thoáng, doanh nghiệp nội địa đủ mạnh, nhân lực chất lượng cao, công nghiệp nền tảng, hạ tầng chiến lược, thị trường vốn lành mạnh và khả năng tự bảo vệ trước các cú sốc bên ngoài.
Do đó, “đánh chắc, tiến chắc” trong kinh tế có thể hiểu là hội nhập sâu nhưng không lệ thuộc; thu hút ngoại lực nhưng phải nâng nội lực; tăng trưởng nhanh nhưng phải dựa trên năng lực thật; mở cửa nhưng vẫn giữ quyền chủ động chiến lược.
“Hiến kế” để đạt mức tăng trưởng cao và bền vững
- Trong bối cảnh chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu, liệu “tiến chắc” có làm mất đi cơ hội không, thưa Trung tướng? Việt Nam cần làm gì để vừa giữ được tốc độ tăng trưởng, vừa đảm bảo tính bền vững trong dài hạn?
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến: Trước hết, phải xác định rõ, Việt Nam cần tăng trưởng cao. Một đất nước muốn trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI không thể bằng lòng với tốc độ trung bình thấp. Nhưng tăng trưởng cao phải đi cùng chất lượng, ổn định và sức chống chịu.
Tôi cho rằng cần tập trung vào mấy hướng lớn.
Một là, giữ ổn định kinh tế vĩ mô như giữ thế trận chiến lược. Tăng trưởng cao nhưng lạm phát cao, nợ xấu tăng, tỷ giá bất ổn, thị trường tài sản méo mó thì không thể gọi là bền vững. Ổn định vĩ mô không phải là tư duy bảo thủ, mà là điều kiện để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn, người dân yên tâm tiêu dùng và quốc gia có dư địa xử lý cú sốc.
Hai là, chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa trên năng suất. Không thể mãi tăng trưởng bằng vốn rẻ, lao động giá rẻ, đất đai, tài nguyên và gia công. Việt Nam phải tăng trưởng bằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, tự động hóa, quản trị hiện đại, thương hiệu và chất lượng nguồn nhân lực.
Ba là, cải cách thể chế phải đi trước một bước. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, muốn pháo vào trận địa phải mở đường. Trong kinh tế, muốn nguồn lực vào sản xuất, muốn công nghệ vào doanh nghiệp, muốn vốn vào đổi mới sáng tạo thì phải mở đường bằng thể chế. Thể chế chậm sẽ làm cơ hội chậm. Thể chế rối sẽ làm chi phí cao. Thể chế thiếu minh bạch sẽ làm doanh nghiệp không dám đầu tư dài hạn.
Bốn là, xây dựng doanh nghiệp Việt Nam thành lực lượng chủ công của nền kinh tế. Không thể có nền kinh tế tự chủ nếu doanh nghiệp trong nước yếu. Khu vực kinh tế tư nhân phải được coi là một động lực quan trọng của phát triển; doanh nghiệp Việt Nam phải lớn lên về quản trị, công nghệ, năng lực vốn, thương hiệu và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
Năm là, phát triển công nghiệp nền tảng, công nghiệp hỗ trợ và hạ tầng chiến lược. Muốn tham gia sâu vào bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng mới, công nghiệp xanh, công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng, Việt Nam không thể chỉ làm khâu cuối cùng. Phải có vật liệu, linh kiện, thiết kế, phần mềm, logistics, tiêu chuẩn, phòng thí nghiệm và nhân lực kỹ thuật.
Sáu là, xây dựng năng lực quản trị rủi ro quốc gia. Trong thế giới biến động, phát triển bền vững không chỉ là tăng trưởng GDP, mà còn là khả năng chống chịu trước khủng hoảng tài chính, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu, rủi ro năng lượng, an ninh mạng, dịch bệnh và cạnh tranh địa chính trị.
Bảy là, đặt con người và niềm tin xã hội vào trung tâm phát triển. Một mô hình tăng trưởng làm gia tăng bất bình đẳng, ô nhiễm, quá tải đô thị, suy giảm chất lượng sống hoặc khiến người lao động bị bỏ lại phía sau thì không thể bền vững. Trong chiến tranh, sức dân là gốc của thắng lợi. Trong phát triển, sức dân cũng là gốc của ổn định và thịnh vượng lâu dài.
Xin cảm ơn Trung tướng!
Trung tướng, GS.TS Nguyễn Đình Chiến: “Đánh chắc, tiến chắc” không phải là chậm chạp, càng không phải là do dự. Đó là cách chủ động cao hơn, chủ động chuẩn bị thế trận, chủ động kiểm soát rủi ro, chủ động tiêu hao địch từng bước, chủ động biến thời gian thành sức mạnh.
