Công cụ phòng ngừa biến động giá
Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được Chính phủ trình Quốc hội sáng 11/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan, tổ chức có liên quan nghiên cứu, xây dựng dự án Luật.
Theo Tờ trình của Chính phủ, sau hơn 20 năm thi hành Luật Thương mại năm 2005, thị trường đã bước đầu hình thành, phát triển. Khối lượng giao dịch tập trung tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày; khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng được giao dịch. Có 16 ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.
Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được Chính phủ trình Quốc hội sáng 11/11.
Đà tăng tiếp tục trong năm nay, theo Văn phòng Quốc hội, 8 tháng đầu năm 2026, thị trường đạt khoảng 2,11 triệu hợp đồng, tăng 80% so với cùng kỳ năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 9.832 tỷ đồng/ngày. Đây là quy mô giao dịch danh nghĩa, không đồng nhất với giá trị hàng hóa vật chất được giao nhận.
Tuy nhiên, quy mô, thanh khoản còn hạn chế; doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít. Phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa. Hạ tầng thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, kho bãi, giao nhận, giám sát dữ liệu chưa đồng bộ. Nhận thức, năng lực sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp, người sản xuất cũng là yếu tố cần được cải thiện.
Về pháp lý, qua rà soát 42 văn bản quy phạm pháp luật cho thấy pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo cơ sở cho hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, nhưng còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch. Luật Thương mại năm 2005 chưa bao quát đầy đủ các loại hợp đồng phái sinh theo thông lệ quốc tế, thị trường phái sinh phi tập trung (OTC), Trung tâm thanh toán bù trừ, nhà tạo lập thị trường.
Nghị định số 302/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/9/2026 đã tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ đối với hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, trong đó có nội dung liên quan đến trách nhiệm niêm yết hàng hóa có xuất xứ Việt Nam. Song Nghị định không thay thế được nhu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý ở cấp luật cho toàn bộ thị trường hàng hóa phái sinh.
Việc xây dựng Luật nhằm tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; gắn giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu; tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa khu vực, quốc tế.
Dự thảo Luật ưu tiên phát triển, chuẩn hóa, niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh, phù hợp mức độ chuẩn hóa, điều kiện thực tế của thị trường, nhằm tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước, giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu, hạ tầng thị trường nước ngoài.
Các mặt hàng như cà phê, cao su, gạo, hồ tiêu, hạt điều có thể được nghiên cứu trên cơ sở nhu cầu phòng ngừa rủi ro thực tế, khả năng chuẩn hóa, giao nhận, hạ tầng kho bãi, mức độ thanh khoản. Dự thảo Luật không quy định bắt buộc tất cả hàng hóa phải niêm yết, giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa trong nước. Khi thị trường đạt mức thanh khoản, mức độ tham gia đủ lớn, giá hình thành trên Sở có thể trở thành nguồn tham chiếu hữu ích cho giao dịch hàng hóa vật chất, hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng hợp đồng mua bán, quản trị rủi ro.
Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026 phê duyệt Đề án Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045. Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 10 mặt hàng có xuất xứ Việt Nam được giao dịch trên Sở; hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3 đến 5 mặt hàng chủ lực; đạt 8 đến 10 triệu hợp đồng mỗi năm, thu hút 300 đến 500 doanh nghiệp tham gia.
Kiểm soát rủi ro, bảo vệ nhà đầu tư
Theo Tờ trình, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường OTC. Sở Giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là các cấu phần hạ tầng cốt lõi. Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở Giao dịch hàng hóa, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.
Với thị trường OTC, giao dịch thông qua tổ chức trung gian thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật, gắn với yêu cầu về điều kiện cung cấp dịch vụ, nghĩa vụ báo cáo, lưu trữ dữ liệu, phân loại nhà đầu tư, bảo vệ khách hàng. Giao dịch OTC trực tiếp giữa các bên, không qua tổ chức trung gian tiếp tục thực hiện theo pháp luật dân sự.
Dự thảo Luật thiết lập khung nhận diện, đo lường, giám sát, cảnh báo sớm, kiểm soát, can thiệp kịp thời; quản lý ký quỹ, vị thế, rủi ro đối tác, thanh khoản; kiểm tra sức chịu đựng. Các công cụ gồm ký quỹ, quản lý và tách biệt tiền, tài sản ký quỹ của khách hàng; thanh toán bù trừ; giới hạn vị thế; giám sát giao dịch; cơ chế xử lý thành viên mất khả năng thanh toán. Các cơ chế này được thiết kế đồng bộ để hạn chế việc rủi ro của một chủ thể lan truyền thành rủi ro hệ thống.
Quỹ hỗ trợ thanh toán là một cấu phần trong cơ chế quản trị rủi ro thanh toán bù trừ, không phải quỹ bảo hiểm hoặc quỹ bồi thường mọi tổn thất cho nhà đầu tư.
Biện pháp can thiệp khẩn cấp được thiết kế theo nguyên tắc có căn cứ, có giới hạn, có kiểm soát. Dự thảo Luật quy định cụ thể các biện pháp, đồng thời giao quy định chi tiết về ngưỡng kích hoạt, thời hạn tối đa, trình tự rà soát, dỡ bỏ biện pháp, bảo đảm tính cần thiết, tương xứng, minh bạch, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
Doanh nghiệp nhà nước được giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.
Về quản lý nhà nước, Chính phủ thống nhất quản lý; Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm quản lý tổng thể, xây dựng, tổ chức thực hiện chính sách, giám sát thị trường, quản lý rủi ro, điều phối hoạt động giữa các cơ quan có liên quan. Với ngân hàng thương mại đang cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa, dự thảo Luật có điều khoản chuyển tiếp nhằm bảo đảm không làm gián đoạn các nghiệp vụ hợp pháp đang thực hiện.
Trước mắt, công tác quản lý nhà nước thực hiện trên cơ sở tổ chức bộ máy hiện có, không thành lập mới cơ quan quản lý chuyên trách. Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ hoạt động theo mô hình doanh nghiệp, tự bảo đảm nguồn lực. Bộ Công Thương đã chủ động xây dựng 03 dự thảo văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật.
Theo Kết luận số 283/KL-UBTVQH16 ngày 30/9/2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự án Luật được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI và dự kiến xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ ba.
