Cái gốc của di sản là “ngọc thô” nhưng đậm hồn cốt
Phóng viên (PV): Thưa NSND Thanh Ngoan, thông qua 26 chương trình được các đoàn nghệ thuật quần chúng diễn tại Huế, bà đánh giá thế nào về sức sống đương đại của dân ca ba miền?
NSND Thanh Ngoan: Điều khiến tôi mừng nhất là nhiều đoàn nghệ thuật đã chịu khó sưu tầm, mang đến hội diễn những làn điệu dân ca nguyên bản, còn nguyên nét thô mộc của đời sống sinh hoạt cộng đồng. Nhiều người cứ ngỡ dân ca đang bị mai một, nhưng thực tế sức sống của dân ca vẫn như một mạch ngầm tuôn chảy trong lòng đất mẹ. Khi được rèn giũa từ những “viên ngọc thô”, các câu hát, lời ru lại bừng sáng rực rỡ. Có những tiết mục được dàn dựng trau chuốt, như: “Hòa tấu âm vang 3 miền” của đoàn TP Hồ Chí Minh; “Âm thanh ngày mới” của đoàn TP Cần Thơ, “Khúc tương phùng Lý ngựa ô” của đoàn tỉnh Tây Ninh...; cũng có những phần thi diễn còn giữ trọn nét mộc mạc, nhưng tất cả đều mang trọn hồn cốt dân tộc. Hội diễn chính là cơ hội để những mạch nguồn quê hương ấy được hội tụ và tỏa sáng.
 |
| Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan. |
PV: Nhiều người lo ngại việc đưa dân ca lên sân khấu dễ làm mất đi môi trường diễn xướng tự nhiên. Quan điểm của bà về vấn đề này thế nào?
NSND Thanh Ngoan: Tôi không quá lo ngại về việc sân khấu hóa, bởi chúng ta phải làm song song: Bảo tồn nguyên vẹn và phát huy lan tỏa.
Nếu không sân khấu hóa, không nâng tầm thẩm mỹ hay làm sạch giai điệu để phù hợp với tai nghe đại chúng ngày hôm nay, di sản sẽ rất khó tiếp cận cộng đồng một cách nhanh chóng. Không phải ai cũng là nhà nghiên cứu để cảm nhận được cái hay của sự thô mộc ban đầu từ những bài dân ca.
Tuy nhiên, phát huy phải có giới hạn và chuẩn mực. Với những bài bản chuẩn như một điệu chèo, bài dân ca Mường hay dân ca Khmer, chúng ta phải giữ nguyên vẹn cái gốc, không được làm sai lệch. Phát huy để dân ca đến gần với công chúng là cần thiết, nhưng phải song hành với việc giới thiệu bản gốc truyền thống để người nghe không bị yếu tố mới lấn át cốt cách cũ.
Gánh trách nhiệm, trao truyền tương lai
PV: Hình ảnh các nghệ nhân cao tuổi miệt mài đứng trên sân khấu trao truyền từng ngón đàn, điệu hát chạm đến trái tim khán giả. Bà nhìn nhận ra sao về vai trò của những báu vật nhân văn sống này?
NSND Thanh Ngoan: Có những tiết mục khi thấy những nghệ nhân cao tuổi hát hoặc đàn, tôi đã không cầm được nước mắt. Thực sự phải trân trọng họ bằng tất cả tình yêu và sự kính trọng. Nếu không có những con người âm thầm, lặng lẽ gìn giữ, thậm chí có phần bảo thủ để bảo vệ lối hát, ngón đàn cổ như vậy, chúng ta sẽ mất đi cái gốc của ông cha.
Xã hội phát triển rất nhanh, nhưng văn hóa thì không bao giờ cũ. Cái áo có thể cũ, nhưng văn hóa và những câu hát mang hơi thở lịch sử dân tộc thì luôn giữ nguyên giá trị. Các nghệ nhân chính là những người giữ nhịp đập cho nét văn hóa và cốt cách quê hương. Khi Nhà nước có những chính sách động viên, hỗ trợ sinh hoạt phí hay vinh danh, dù giá trị vật chất chưa thể bao quát hết khó khăn nhưng đó là sự ghi nhận kịp thời để họ cởi mở trao truyền lại toàn bộ vốn quý di sản trước khi tuổi tác, sức khỏe dần già đi theo thời gian.
 |
| Tiết mục của Đoàn Nghệ thuật quần chúng Hà Nội tại Hội diễn “Đàn, hát dân ca ba miền” năm 2026. Ảnh: PHẠM LINH |
PV: Bên cạnh các nghệ nhân đi trước, sự xuất hiện của đông đảo gương mặt trẻ và các em thiếu nhi tại hội diễn mang lại tín hiệu gì, thưa bà?
NSND Thanh Ngoan: Dân ca bản thân đã có sức hút nội tại mãnh liệt. Khi các bạn trẻ được tiếp xúc trực tiếp với nghệ nhân, nghệ sĩ, được nghe giải thích nguồn gốc, ý nghĩa của từng câu hát, các em mới ngỡ ngàng nhận ra dân ca hay và sâu sắc đến nhường nào. Trực tiếp hiểu được lịch sử và nguồn cội sẽ kích thích niềm đam mê tự nhiên trong lòng thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, không thể phủ nhận vai trò của công nghệ hiện đại. Ngày nay, các em có điều kiện làm đẹp câu hát truyền thống bằng âm thanh, trang phục, kỹ thuật sân khấu và truyền thông đại chúng. Sự kết hợp “2 trong 1” vừa hiểu cái hay bản thể, vừa biết dùng công nghệ đương đại để tô điểm đẹp hơn, sáng tạo mới hơn đã giúp dân ca lan tỏa mạnh mẽ hơn.
PV: Vậy theo bà, ranh giới nào giữa sự sáng tạo làm sống lại di sản và việc biến chất di sản? Bà có lời khuyên gì cho thế hệ Gen Z khi tiếp cận dân ca?
NSND Thanh Ngoan: Từ góc độ một người gắn bó với nghệ thuật truyền thống, tôi cho rằng từ khóa quan trọng nhất là "trách nhiệm".
Các bạn trẻ khi tìm đến dân ca, dù làm nghệ thuật chuyên nghiệp hay sáng tạo tự do trên mạng xã hội, đều cần gánh trên vai trách nhiệm đối với câu hát, với văn hóa vùng miền và lịch sử dân tộc. Cảm hứng sáng tạo là tự do, nhưng làm văn hóa thì không thể “thích thế nào làm thế ấy”. Khi có trách nhiệm và sự hiểu biết sâu sắc về gốc rễ di sản, các bạn sẽ tự biết cách sáng tạo sao cho phù hợp, giúp dân ca thăng hoa mà không bị rỗng ruột hay biến chất.
Tháo gỡ bài toán nguồn lực từ cơ sở
PV: Chương trình giáo dục phổ thông mới đang đưa nghệ thuật truyền thống và dân ca địa phương vào trường học. Làm sao để các giờ học này không dừng lại ở mức trả bài mà thực sự chạm vào cảm xúc của học sinh?
NSND Thanh Ngoan: Đưa dân ca vào học đường thành một môn học là chủ trương vô cùng đúng đắn. Văn hóa là mạch nguồn chỉ đường và dân ca, lời ru chính là điểm xuất phát hình thành nhân cách.
Tuy nhiên, để giờ học hiệu quả, chúng ta không thể áp đặt lý thuyết suông. Thực tế ở trung tâm của chúng tôi cho thấy, khi mở các sân chơi, cuộc thi hát chèo, xẩm, chầu văn hay quan họ, sự tham gia của các cháu nhỏ 6-7 tuổi khá đông. Sức sống của dân ca trong dân rất lớn. Muốn học sinh yêu dân ca, ngành giáo dục cần phối hợp chặt chẽ với các nghệ sĩ, nghệ nhân truyền thống-những người nắm giữ phương pháp thực hành chuẩn xác để xây dựng giáo trình phù hợp từng lứa tuổi, giúp các em “cảm” được trước khi “học”.
PV: Từ thực tiễn quản lý và trực tiếp triển khai các dự án bảo tồn tại địa phương, bà thấy đâu là vướng mắc lớn nhất hiện nay của các câu lạc bộ dân ca cơ sở?
NSND Thanh Ngoan: Vấn đề lớn nhất vẫn là kinh phí và nguồn lực triển khai. Nhiều nơi áp dụng cơ chế 30% ngân sách nhà nước và 70% xã hội hóa. Trên thực tế, 30% ngân sách chỉ đủ làm hồ sơ, còn lại phải đi vận động, xin tài trợ từ các tập thể, cá nhân yêu truyền thống để mua trang phục, nhạc cụ hay mời thầy về dạy. Việc co kéo kinh phí khiến công tác bảo tồn gặp nhiều hạn chế. Muốn hỗ trợ 10 bộ quần áo diễn đôi khi chỉ lo được 3-4 bộ; muốn mời nghệ nhân đến truyền dạy dài ngày thì thù lao lại quá hạn hẹp.
Thời gian không chờ đợi ai cả. Con người là hữu hạn, các nghệ nhân giỏi ngày một già đi, nhiều làn điệu độc đáo đang đứng trước nguy cơ thất truyền. Nếu các cấp chính quyền không kịp thời tăng cường nguồn lực đầu tư ngay lúc nghệ nhân còn sung sức thì sau này, dù chúng ta có giàu có bao nhiêu cũng không thể mua lại được những di sản đã mất. Đầu tư cho văn hóa truyền thống hôm nay chính là đầu tư cho nền tảng bền vững của dân tộc mai sau.
PV: Trân trọng cảm ơn bà!
