Khoảng cách ngày càng xa giữa người viết và độc giả nhỏ tuổi đang đặt ra yêu cầu phải nhìn lại vị thế, cách viết và cả tương lai của một dòng văn học dành cho trẻ em.
Vị thế xứng tầm của một dòng văn học
Trong nhiều năm vẫn tồn tại một cách nhìn khá phổ biến cho rằng văn học thiếu nhi là “mảnh đất kém màu mỡ”, thậm chí chỉ như một bậc thang để người viết bước tới văn học dành cho người lớn. Dù không phải quan niệm mang tính tuyệt đối, nhưng cách nhìn ấy đã ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học thiếu nhi ở Việt Nam. Quan niệm lâu nay xem trẻ em như các chủ thể phụ thuộc, chưa hoàn thiện về nhận thức. Từ đó, văn học viết cho thiếu nhi cũng dễ bị mặc định là đơn giản, nhẹ tính tư tưởng và không đòi hỏi nhiều thử thách nghệ thuật.
 |
| Các em thiếu nhi tỉnh Đắk Lắk nhận sách thiếu nhi từ các nhà xuất bản gửi tặng. Ảnh: THÚY AN |
Trong thực tế sáng tác, nhiều tác phẩm một thời nghiêng nặng về giáo huấn hoặc lý tưởng hóa đời sống trẻ thơ quá mức. Khi trẻ em chủ yếu được nhìn như đối tượng cần dạy dỗ hơn là những cá thể có đời sống nội tâm riêng, văn học thiếu nhi cũng dễ bị thu hẹp về chiều sâu biểu đạt.
Tuy nhiên, những định kiến ấy cần được nhìn nhận lại một cách nghiêm túc. Thực tế cho thấy, viết cho thiếu nhi là một trong những thử thách khó khăn bậc nhất của nghệ thuật ngôn từ. Cố nhà văn Võ Quảng, một trong những tên tuổi hàng đầu của nền văn học thiếu nhi, từng cho rằng viết cho các em “vừa phải ngang tầm với các em nhưng đồng thời cũng phải tiến về phía trước một bước”.
Quan niệm trên đặt ra cho người viết một yêu cầu kép rất khắt khe. Ngôn ngữ phải gần gũi với khả năng tiếp nhận của trẻ nhỏ, nhưng tư tưởng vẫn cần đủ độ sâu để góp phần bồi đắp nhân cách cho thế hệ tương lai. Để làm được điều đó, người viết không chỉ cần kỹ năng nghề nghiệp mà còn phải biết tạm gác cái tôi áp đặt của người lớn, bước vào thế giới trẻ thơ bằng sự khiêm nhường và tinh tế đặc biệt. Đây là đòi hỏi không dễ đạt tới, ngay cả với những cây bút dày dạn kinh nghiệm.
Bởi vậy, văn học thiếu nhi chính là phần “đất thịt” của đời sống tinh thần, nơi đầu tiên nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, gieo mầm các giá trị chân, thiện, mỹ, đồng thời hình thành năng lực thẩm mỹ và tư duy ngôn ngữ từ những năm tháng đầu đời. Một tác phẩm thiếu nhi xuất sắc có thể đồng hành với nhiều thế hệ độc giả, tạo nên sức ảnh hưởng sâu bền mà không phải tác phẩm văn học dành cho người lớn nào cũng có thể đạt tới.
Những khoảng trống của thời đại mới
Trong bối cảnh thị trường xuất bản hiện đại, văn học thiếu nhi ngày càng cho thấy sức sống của một phân khúc độc lập với lượng độc giả ổn định và giá trị kinh tế đáng kể. Quan trọng hơn, nhiều cây bút trẻ hôm nay đã lựa chọn viết cho thiếu nhi không còn như một bước đệm nghề nghiệp, mà như một con đường sáng tác nghiêm túc.
 |
Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức "Góc đọc cuối tuần", giúp thiếu nhi tiếp cận văn học. Ảnh: PHÙNG HÀ |
Dù vậy, bên cạnh những tín hiệu tích cực, văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay vẫn bộc lộ không ít khoảng trống, đặc biệt ở phương diện đề tài đương đại. Số lượng tác phẩm thực sự chạm tới thế giới hiện đại và phản ánh những vấn đề mới của trẻ em hôm nay vẫn còn khá ít. Phần lớn sáng tác vẫn xoay quanh không gian quen thuộc của “hương đồng gió nội”, với những câu chuyện về làng quê và các bài học nhân văn mang màu sắc cổ điển.
Dĩ nhiên, những tác phẩm mang màu sắc truyền thống ấy vẫn giữ vị trí quan trọng khi góp phần nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ bằng sự trong sáng, lòng nhân ái và những giá trị nền tảng của văn hóa Việt. Tuy nhiên, chừng đó là chưa đủ để văn học thiếu nhi trở thành người bạn đồng hành thực sự của trẻ em hôm nay, một thế hệ đang lớn lên trong môi trường số, chịu áp lực học hành, đối diện với cô đơn ảo, dòng chảy thông tin hỗn loạn cùng sự hiện diện ngày một sâu của công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI).
Nhìn từ thực tế sáng tác, số tác phẩm trực diện chạm tới robot, AI, mạng xã hội hay tác động của công nghệ đối với tâm lý trẻ nhỏ vẫn còn khá hiếm. Những câu chuyện đi sâu vào nỗi bất an của trẻ em đô thị, khủng hoảng giao tiếp, áp lực thành tích hay cảm giác lạc lõng giữa đời sống hiện đại cũng chưa nhiều. Trong khi đó, trẻ em của thế kỷ 21 lại đang tiếp xúc rất sớm với một thế giới phức tạp và biến động hơn nhiều so với trước. Nếu thiếu đi hơi thở thời đại và khả năng đối thoại với những đổi thay của đời sống đương đại, văn học thiếu nhi sẽ dần khó chạm tới chính đối tượng độc giả mà nó hướng đến.
Nghiêm trọng hơn, những khoảng trống trên có thể kéo theo nhiều hệ lụy trong tiếp nhận và hành trình đọc của thế hệ tương lai. Chia sẻ liên quan đến vấn đề này, nhà văn Nguyễn Trọng Tân, nguyên Quyền Tổng biên tập Tạp chí Văn học nước ngoài, thẳng thắn nhìn nhận: "Một trong những nguyên nhân quan trọng nằm ở sự lệch pha giữa người viết và độc giả nhỏ tuổi. Khi nhiều tác phẩm của người lớn viết cho thiếu nhi thường “không trúng”, bởi người lớn viết càng ngày càng xa ý nghĩ của thiếu nhi, xa sự quan tâm, mong muốn của thiếu nhi".
Không chỉ là câu chuyện đọc, việc dạy văn trong nhà trường hiện nay cũng chưa tạo được điều kiện để học sinh hình thành năng lực biểu đạt và sáng tạo ngôn ngữ. Để học sinh hôm nay viết được một đoạn văn hay, một câu chuyện nho nhỏ là cực kỳ khó khăn, bởi các em đang học theo lối thiên về khuôn mẫu, nặng kiểm tra và thiếu không gian thực hành sáng tạo thực sự.
Nỗ lực của người viết cho tuổi thơ
Dẫu còn nhiều khoảng trống và thách thức, văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại đang xuất hiện những tín hiệu chuyển động tích cực, mở ra hy vọng thu hẹp dần sự thiếu hụt về đề tài và tiếng nói thời đại.
Những năm gần đây, việc các sân chơi sáng tác được tổ chức liên tục đã tạo nên bầu không khí sôi động, đồng thời thu hút một thế hệ cây bút trẻ thuộc nhiều lứa tuổi như: Nguyễn Hoàng Diệu Thủy (1980), Dy Duyên (1987), Nguyễn Thị Như Hiền (1990), Cao Nguyệt Nguyên (1990), Lạc An (1992), Lê Quang Trạng (1996), Lý Thăng Long (2000), Giai Du (2001)... Họ là những gương mặt tiêu biểu, đến từ nhiều nền tảng khác nhau nhưng cùng mang theo góc nhìn mới mẻ và sự gần gũi với đời sống trẻ em đương đại.
Điều đáng chú ý là lớp tác giả trẻ không chỉ bổ sung về lực lượng mà còn cho thấy nỗ lực đổi mới trong cách tiếp cận đề tài. Trong các tác phẩm gần đây, chất liệu của đời sống hiện đại và môi trường số đã xuất hiện nhiều hơn. Lạc An lồng ghép yếu tố dân gian trong "Ông Ba Bị và những đứa trẻ trong mơ", Cao Nguyệt Nguyên khai thác không gian đô thị qua "Lũ quỷ nhỏ xóm trọ Thành Công"... Những thử nghiệm ấy cho thấy văn học thiếu nhi Việt Nam đang từng bước rời khỏi quỹ đạo quen thuộc để tìm cách đối thoại trực tiếp với thế hệ độc giả mới.
Phía sau những chuyển động tích cực ấy vẫn là nhiều khó khăn hiện hữu. Theo số liệu từ Nhà xuất bản Kim Đồng, nhóm tác giả trẻ thuộc thế hệ 8X trở về sau hiện chỉ chiếm khoảng 15% tổng số tác phẩm văn học do nhà xuất bản này phát hành. Nhiều cây bút tâm sự dù yêu nghề đến đâu, ở thời điểm hiện tại họ vẫn không thể sống bằng nghề viết. Bản thân nhà văn trẻ Nguyễn Thị Như Hiền thẳng thắn chia sẻ: “Một người phụ nữ viết văn thì thời gian dành cho sáng tác giống như cái bánh bị chia thành nhiều phần, làm sao chia cho khéo mà dành lấy một phần để viết đã thật khó”.
Điều đó cho thấy văn học thiếu nhi Việt Nam dù đang chuyển mình nhưng vẫn thiếu một hệ sinh thái đủ bền vững để người viết có thể gắn bó lâu dài. Sự hỗ trợ ấy không chỉ đến từ các hội văn học nghệ thuật, nhà xuất bản mà còn cần những không gian sáng tác khơi mở, chính sách văn hóa dài hơi và một môi trường đọc thực sự coi trọng văn học thiếu nhi như một lĩnh vực sáng tạo độc lập.
