Bác ở trong nghệ thuật, trong lòng nhân dân
Phóng viên (PV): Thưa ông, hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh giữ vai trò như thế nào trong tiến trình phát triển của mỹ thuật cách mạng Việt Nam?
TS Bùi Trung Dũng: Trong tiến trình mỹ thuật Việt Nam hiện đại từ sau Cách mạng Tháng Tám, hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn giữ vị trí đặc biệt và trở thành biểu tượng xuyên suốt trong dòng chảy mỹ thuật. Từ những năm đầu đất nước giành độc lập cho đến sau này, hình ảnh Bác Hồ xuất hiện trên mọi chất liệu tạo hình, gồm: Đồ họa (tranh khắc gỗ, khắc kim loại), hội họa (sơn mài, sơn dầu, tranh lụa...), điêu khắc (tượng, phù điêu)... Các tác phẩm khắc họa Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ như một vị lãnh tụ cách mạng mà còn tôn vinh nhân cách, đạo đức và lối sống giản dị, cao đẹp của Người.
 |
| TS Bùi Trung Dũng. Ảnh: BẢO NGÂN |
Kể từ khi các họa sĩ: Tô Ngọc Vân, Nguyễn Đỗ Cung và nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim vào Bắc Bộ Phủ để vẽ và nặn tượng Người vào tháng 5-1946, cho đến nay nhiều nghệ sĩ đã tiếp tục khai thác đề tài về Chủ tịch Hồ Chí Minh với những dấu ấn riêng và đạt nhiều thành công, góp phần định hình bản sắc mỹ thuật cách mạng. Giai đoạn mỹ thuật đương đại, các họa sĩ tiếp cận hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh với nhiều góc độ như cốt cách đạo đức, thẩm mỹ của lãnh tụ, danh nhân văn hóa; hình thức thể hiện đa dạng hơn (đồ họa hiện đại, sắp đặt...). Dù có nhiều đổi mới nhưng hình tượng Bác vẫn được các tác giả khắc họa như biểu tượng của phong trào giải phóng dân tộc và khát vọng độc lập của Việt Nam.
PV: Theo ông, điểm chung nổi bật trong cách các họa sĩ khắc họa hình tượng Bác Hồ là gì? Các tác phẩm mỹ thuật đã phản ánh phẩm chất, nhân cách và tầm vóc lịch sử của Người ra sao?
TS Bùi Trung Dũng: Ở giai đoạn đầu, hình tượng Bác chủ yếu được thể hiện theo khuynh hướng hiện thực xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh đặc điểm nhân diện và xây dựng chân dung lãnh tụ như biểu tượng tinh thần của cách mạng Việt Nam. Sau ngày đất nước thống nhất, xu hướng hiện thực tiếp tục được duy trì nhưng mang tính chuẩn mực và khái quát cao hơn, hướng tới việc khẳng định tầm vóc lịch sử của Bác Hồ. Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập, đề tài Chủ tịch Hồ Chí Minh được mở rộng về ngôn ngữ tạo hình, khi nhiều nghệ sĩ tìm kiếm những phương thức biểu đạt mới nhằm làm giàu chiều sâu biểu tượng văn hóa và giá trị tư tưởng của hình tượng lãnh tụ trong mỹ thuật đương đại.
 |
| "Bác Hồ với các chiến sĩ bảo vệ" - tranh khắc gỗ của Trần Văn Lưu. |
Điểm gặp gỡ quan trọng của các thế hệ sáng tác không nằm ở sự giống nhau về phong cách mà ở nỗ lực chung, khắc họa thần thái và cốt cách Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các nghệ sĩ không chỉ tái hiện vầng trán cao, đôi mắt sáng hay chòm râu quen thuộc, mà tìm cách biểu đạt phong thái ung dung, giản dị, hiền từ của một con người đã dành trọn đời mình cho nhân dân và đất nước. Vẻ đẹp nhân cách ấy trở thành hạt nhân cảm xúc, chi phối cách nhìn và cách thể hiện hình tượng Bác trong mỹ thuật.
Hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong nghệ thuật tạo hình thường hiện diện không tách rời đời sống. Từ tranh khắc gỗ “Bác Hồ làm việc ở Bắc Bộ Phủ” của Tô Ngọc Vân, “Đầu nguồn” của Trần Văn Cẩn, “Ông Ké kách mệnh về Pác Bó năm 1941” của Thế Vỵ đến tranh sơn khắc “Bác Hồ đi chiến dịch” của Nguyễn Nghĩa Duyện, tranh sơn mài “Bác Hồ với thiếu nhi” của Hoàng Tích Chù hay tranh sơn dầu “Bác Hồ thăm lớp vỡ lòng” của Đỗ Hữu Huề, Bác luôn được đặt trong mối quan hệ gần gũi với nhân dân, với chiến sĩ và thế hệ tương lai của đất nước.
Không chỉ trong những thời khắc lịch sử, nhiều tác phẩm còn lựa chọn những khoảnh khắc đời thường của Bác như đọc sách, tưới cây, làm việc hay cho cá ăn. Chính sự bình dị ấy làm nổi bật chiều sâu đạo đức và lòng nhân ái của Người. Ở các tượng đài hay phù điêu quy mô lớn, hình tượng Bác vẫn giữ được cảm giác thân thương, nơi tầm vóc của lãnh tụ hòa quyện với hình ảnh một con người gần gũi trong đời sống tinh thần dân tộc.
Từ chân dung lãnh tụ đến biểu tượng nghệ thuật dân tộc
PV: Sau thế hệ đầu tiên, các nghệ sĩ kế thừa đã và đang tiếp nối mạch sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh ra sao? Theo ông, các nghệ sĩ trẻ hiện nay có những thuận lợi, khó khăn gì và cần đổi mới tư duy sáng tạo như thế nào để hình tượng Bác Hồ tiếp tục gần gũi, sống động với công chúng hiện đại?
TS Bùi Trung Dũng: Trong bối cảnh nghệ thuật đương đại, mạch sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn đang được các nghệ sĩ kế cận tiếp nối bằng những tìm tòi mới cả về tư duy thẩm mỹ lẫn phương thức biểu đạt. Nhiều tác phẩm tiêu biểu thời gian gần đây như tượng “Nguyễn Ái Quốc với bản án chế độ thực dân Pháp” của Vũ Ngọc Khôi, tranh “Bác Hồ thăm trận địa” của Nguyễn Tường Linh hay các sáng tác chân dung của họa sĩ Phạm Thanh Lâm, cho thấy hình tượng Bác tiếp tục hiện diện trong đời sống mỹ thuật đương đại với sức sống bền bỉ.
 |
| "Đầu nguồn" - tranh khắc gỗ của Trần Văn Cẩn. |
Khác với thế hệ đi trước chủ yếu sáng tác trong điều kiện chiến tranh và tiếp xúc trực tiếp với lãnh tụ, nghệ sĩ trẻ hôm nay tiếp cận đề tài Hồ Chí Minh từ khoảng cách lịch sử. Điều đó vừa tạo thuận lợi, vừa đặt ra thách thức mới. Công nghệ số, phương tiện sáng tạo hiện đại và hệ thống tư liệu được số hóa giúp nghệ sĩ mở rộng không gian biểu đạt, từ đồ họa kỹ thuật số, nghệ thuật sắp đặt đến các hình thức thị giác đương đại. Tuy nhiên, việc chỉ tiếp cận Bác qua sách báo và hình ảnh lưu trữ khiến trải nghiệm cảm xúc không còn trực tiếp như thế hệ họa sĩ thời kháng chiến, trong khi nhiều tác phẩm kinh điển của các bậc tiền bối đã đặt ra những chuẩn mực nghệ thuật cao, khiến việc tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt mới trở thành thử thách lớn.
Để hình tượng Bác Hồ tiếp tục sống động trong đời sống nghệ thuật hôm nay, nghệ sĩ trẻ cần đi sâu vào những giá trị cốt lõi của Người như cốt cách văn hóa, đạo đức cách mạng và lối sống giản dị, thay vì chỉ dừng ở việc tái hiện chân dung. Sự kết hợp giữa chất liệu truyền thống và tư duy tạo hình hiện đại sẽ mở ra khả năng làm mới biểu tượng lịch sử mà vẫn giữ được chiều sâu tư tưởng.
PV: Thưa ông, từ góc độ giáo dục nghệ thuật, việc sáng tác về Bác Hồ có ý nghĩa như thế nào đối với công tác giáo dục truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cho thế hệ trẻ hiện nay? Nhà trường đang định hướng cho sinh viên tiếp cận đề tài này như thế nào?
TS Bùi Trung Dũng: Xét dưới góc độ giáo dục nghệ thuật, sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh mang ý nghĩa đặc biệt trong việc bồi dưỡng lý tưởng và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Thông qua tiếp cận các tác phẩm mỹ thuật về Bác, sinh viên không chỉ học kỹ năng sáng tạo mà còn hiểu hơn về lịch sử dân tộc, từ đó hình thành nhận thức thẩm mỹ gắn với trách nhiệm xã hội và lý tưởng sống.
 |
| "Hồ Chủ tịch cùng các em nhi đồng" - tranh khắc gỗ của Tô Ngọc Vân. |
Tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp, đề tài Hồ Chí Minh luôn được lồng ghép trong hoạt động đào tạo và nghiên cứu. Nhà trường triển khai nhiều học phần và dự án sáng tác gắn với hình tượng Bác như: Thiết kế tem, áp phích kỷ niệm, sáng tác tranh và tượng; đồng thời tổ chức workshop, triển lãm chuyên đề, các chuyến tham quan bảo tàng và khu di tích nhằm giúp sinh viên tiếp cận trực tiếp di sản mỹ thuật của các thế hệ đi trước. Qua đó, việc học tập nghệ thuật trở thành quá trình tiếp nối truyền thống sáng tạo mang tính lịch sử.
PV: Trong tương lai, ông có đề xuất gì nhằm khuyến khích các sáng tác mới, qua đó lan tỏa sâu rộng hơn giá trị tư tưởng và văn hóa Hồ Chí Minh thông qua mỹ thuật?
TS Bùi Trung Dũng: Tôi tin tưởng vào lớp trẻ, thế hệ nghệ sĩ tài năng hiện nay có thể sáng tác nhiều tác phẩm chất lượng về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tôi mong muốn các cơ quan chức năng tạo ra thêm môi trường sáng tác chuyên nghiệp thông qua các trại sáng tác, triển lãm chuyên đề và hoạt động giao lưu quốc tế về đề tài Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bên cạnh đó, sự tham gia của nghệ sĩ nước ngoài cũng sẽ mở rộng góc nhìn thẩm mỹ, góp phần đưa hình tượng Hồ Chí Minh trở thành một biểu tượng văn hóa có khả năng đối thoại với nghệ thuật thế giới.
Từ những sáng tạo nối tiếp qua nhiều thế hệ, hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong mỹ thuật hôm nay đang dần vượt ra khỏi khuôn khổ của một chân dung lịch sử để trở thành biểu tượng nghệ thuật mang giá trị nhân văn và bản sắc dân tộc, tiếp tục truyền cảm hứng cho sáng tạo và giáo dục thẩm mỹ trong đời sống đương đại.
PV: Trân trọng cảm ơn ông!
