Cú hích mới thúc đẩy năng lực sáng tạo của nghệ sĩ sân khấu

Để thấu hiểu sâu sắc hơn những cơ chế cởi trói, tháo gỡ các điểm nghẽn về bồi dưỡng nghề nghiệp, đào tạo nhân lực và định hướng cống hiến của người nghệ sĩ trong thời gian tới, phóng viên Báo Quân đội nhân dân có cuộc trao đổi với Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XVI.

Tháo gỡ điểm nghẽn thù lao và cơ chế khoa học “thuyền lên nước lên”

Phóng viên (PV): Từ góc nhìn của một người làm nghề lâu năm và hiện là đại diện cho tiếng nói của giới văn nghệ sĩ tại Quốc hội, bà đánh giá như thế nào về ý nghĩa của Nghị quyết 28 đối với các chế độ, chính sách dành cho nghệ sĩ biểu diễn?

NSND Trịnh Thúy Mùi: Phải khẳng định rằng, Nghị quyết 28 của Quốc hội mang lại nhiều ưu đãi về chế độ, chính sách dành cho văn nghệ sĩ trong thời điểm hiện nay. Đã từ rất lâu rồi, chế độ đối với văn nghệ sĩ biểu diễn, đặc biệt là nghệ sĩ sân khấu rơi vào tình trạng hết sức bất cập và lỗi thời. Nguyên nhân là do những quy định trước đây của chúng ta áp dụng từ 20 năm trước, đã ấn định những con số thù lao cụ thể, cơ học và cứng nhắc.

Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi.

Ví dụ, mức thù lao biểu diễn trước đây chỉ dao động từ 120.000 đến 200.000 đồng cho một đêm diễn. Đối với nghệ thuật sân khấu, một đêm diễn có thể kéo dài hơn hai tiếng đồng hồ. Những nghệ sĩ đảm nhận vai chính phải xả một lượng calo rất lớn. Khác với ca múa nhạc chỉ biểu diễn 1, 2 bài trên sân khấu rồi vào, nghệ sĩ sân khấu trong một vai chính có thể phải hát, diễn từ 10 đến 20 bài, kết hợp vũ đạo và diễn xuất tổng hợp cực kỳ tốn sức.

Hơn nữa, hoạt động sân khấu mang tính tập thể cao, nghệ sĩ không thể tách rời một mình mà phải gắn kết chặt chẽ với đoàn, với vở diễn. Chưa tính việc đi diễn ở các vùng sâu, vùng xa, ngay những đơn vị diễn quanh khu vực Hà Nội, người nghệ sĩ đã phải lên xe tập kết từ 3 giờ chiều để chuẩn bị, phối hợp tập luyện và khi biểu diễn xong, trở về đến nhà sớm nhất cũng đã 1-2 giờ sáng. Bỏ ra thời gian tập trung dài và hao tổn tâm sức nhưng thù lao lại giữ mức 120.000-200.000 đồng từ cách đây hàng thập kỷ. Đây chính là một điểm nghẽn lớn mà chúng ta chưa thể tháo gỡ được do quy định cũ quá cụ thể. Do đó, quyết sách lần này của Quốc hội thực sự là một cú hích giải tỏa tâm lý cho anh chị em nghệ sĩ.

PV: Bà vừa nhắc đến việc tháo gỡ điểm nghẽn thù lao bằng một tư duy quy định hoàn toàn mới. Vậy điểm mới khoa học, đột phá đó trong nghị quyết lần này cụ thể là gì, thưa bà?

NSND Trịnh Thúy Mùi: Quy định mới tại Nghị quyết 28 mang tính khoa học và thực tiễn rất cao vì chúng ta không tính mức bồi dưỡng, thù lao biểu diễn theo những con số cố định nữa mà tính dựa trên tỷ lệ phần trăm của mức lương tối thiểu, lương cơ sở. Đây chính là quy định mang tinh thần “thuyền lên nước lên”. Khi mức lương cơ sở của Nhà nước điều chỉnh tăng, thù lao của nghệ sĩ cũng tự động tăng tiến theo mà không cần phải chờ đợi sửa đổi một văn bản pháp quy riêng biệt nào khác.

Cụ thể, trong cơ cấu mới, mức lương được tính từ 40% đến 60%, còn mức bồi dưỡng biểu diễn được quy định từ 20% đến 30% của mức lương cơ sở. Tính toán trên thực tế, mức thù lao tối đa cho một đêm diễn của người nghệ sĩ có thể đạt gần 800.000 đồng. Hãy thử so sánh: Từ mức 120.000-200.000 đồng tăng lên đến gần 800.000 đồng đối với nghệ sĩ sân khấu, đây là một sự cải thiện vô cùng lớn. Mức điều chỉnh này rất phù hợp nhằm bảo đảm được sự bền bỉ, cống hiến lâu dài của các nghệ sĩ.

Tính nhân văn từ chiến lược nuôi dưỡng tài năng từ "lứa tuổi vàng"

PV: Một điểm nhân văn khác được dư luận quan tâm trong Nghị quyết 28 là chính sách Nhà nước hỗ trợ đào tạo lại để chuyển đổi vị trí việc làm cho nghệ sĩ, khi tuổi nghề biểu diễn trực tiếp thuyên giảm. Bà đánh giá thế nào về tầm nhìn của chính sách này, đặc biệt đối với việc nâng cao trình độ văn nghệ sĩ thời gian qua?

NSND Trịnh Thúy Mùi: Tôi cho rằng đây cũng là một chính sách tháo gỡ một điểm nghẽn khác từ trước đến nay. Đặc biệt ở mảng sân khấu truyền thống, phần lớn nguồn nhân lực được đào tạo ban đầu tại các đơn vị, trường trung cấp địa phương. Tôi khẳng định, mô hình đào tạo trung cấp ở địa phương là nguồn lực tạo ra nghề nghiệp tốt nhất. Nghệ sĩ sân khấu truyền thống phải được đào tạo từ sớm, lứa tuổi 13-15 khi mới học hết THCS là thời điểm vàng. Ở lứa tuổi này, tình yêu đối với nghề nghiệp là trong sáng nhất, hằn sâu vào tâm thức và giúp các em không bị chao đảo. Nếu đợi học hết phổ thông (18 tuổi) mới vào đào tạo thì cơ thể và tư duy đã có phần hơi cứng, rất khó tiếp thu trọn vẹn tinh hoa nghệ thuật truyền thống.

Thực tiễn quản lý và làm nghề của tôi cho thấy, những tài năng lớn, những nghệ sĩ tên tuổi xuất hiện nhiều nhất chính là từ nguồn lực các địa phương học hệ trung cấp này chứ không phải từ bậc đại học trực tiếp. Tỷ lệ đại học trở thành tài năng đỉnh cao thực tế chỉ chiếm khoảng 10%, nhưng tỷ lệ các em tốt nghiệp trung cấp ở các tỉnh, thành phố tạo thành tài năng chủ chốt cho các đơn vị nghệ thuật lên tới 30%. Tuy nhiên, cái khó trước đây là do xuất phát điểm bằng trung cấp hoặc cao đẳng, mức lương và các chế độ ưu đãi của họ sau này bị giới hạn, chịu nhiều thiệt thòi so với đóng góp và tài năng thực tế.

Vì vậy, chính sách đào tạo lại để phổ cập trình độ đại học, thạc sĩ chính là cơ hội vàng để bù đắp, giúp các nghệ sĩ đỡ thiệt thòi, giúp họ đạt được mức lương đúng với tài năng xứng đáng được hưởng. Hơn thế, sau khi hoàn thành giai đoạn biểu diễn đỉnh cao, việc đào tạo lại này chuẩn bị cho họ một hành trang vững chắc để chuyển đổi vị trí làm việc sang làm quản lý, làm giám tuyển hoặc công tác chuyên môn khác rất tốt. Đây là giải pháp căn cơ để thu hút, giữ chân và giúp nguồn lực tài năng cống hiến sâu, chắc chân nhất tại các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp.

PV: Là đại biểu Quốc hội mang tiếng nói, nguyện vọng của giới văn nghệ sĩ nước nhà, thông điệp lớn nhất mà bà muốn gửi gắm khi bấm nút thông qua các chính sách đãi ngộ này là gì? Bà kỳ vọng ra sao về diện mạo của sân khấu Việt Nam trong giai đoạn mới?

NSND Trịnh Thúy Mùi: Khi bấm nút thông qua chương trình và các chính sách này, cá nhân tôi cũng như các đại biểu đã nghiên cứu hết sức kỹ lưỡng nội dung Nghị quyết 28. Đây là bước đi hoàn toàn mới, thay đổi diện mạo, tạo đà phát triển mạnh mẽ cho văn học, nghệ thuật nước nhà sau một thời gian dài chịu bó buộc bởi các điểm nghẽn. Bản thân tôi không chỉ bấm nút đồng thuận mà còn tích cực trao đổi, tác động đến các đại biểu khác thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để họ thấu hiểu, chia sẻ và đồng cảm sâu sắc với bước chuyển biến mang tính lịch sử này của cơ chế, chính sách văn hóa.

Thông điệp lớn nhất tôi muốn gửi tới các anh chị em nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ sân khấu truyền thống là: Khi cơ chế, chính sách đã đổi mới, khi Đảng, Nhà nước đã dành sự quan tâm và đãi ngộ lớn, người nghệ sĩ cần có trách nhiệm cao với xã hội và với chính bản thân mình. Trách nhiệm đó phải được cụ thể hóa bằng hành động, bằng sức bật mới, bằng tài năng thực chất để sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, xứng tầm thời đại.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!