*Bảo tồn trường đại học đầu tiên dưới triều Nguyễn
Quốc Tử Giám trong Kinh thành Huế là trường đại học đầu tiên được xây dựng dưới triều Nguyễn. Năm 1993, di tích này cùng hệ thống di tích triều Nguyễn ở Cố đô Huế được UNESCO vinh danh là Di sản Văn hóa Thế giới.
Ban đầu, công trình có tên là Đốc Học đường, được xây dựng năm 1803 dưới thời vua Gia Long, nằm ven sông Hương, cách Kinh thành Huế khoảng 5 km. Đến năm 1820, vua Minh Mạng đổi tên thành Quốc Tử Giám. Sau đó, công trình được mở rộng, tôn tạo nhiều lần dưới các triều vua Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức. Năm 1908, vua Duy Tân quyết định di dời Quốc Tử Giám vào phía Đông Đại Nội (Hoàng thành), bên trong Kinh thành Huế và tồn tại tại vị trí này đến nay.
Quốc Tử Giám có vị trí đặc biệt trong tổng thể kiến trúc Kinh thành Huế. Phía Bắc di tích là điện Long An, bên phải là Đại Nội, bên trái là Cơ Mật Viện. Các hạng mục chính gồm: Cổng tam quan, Nhà học tả, Nhà học hữu, Nhà ở Giám sinh... Nổi bật ở trung tâm là Di Luân Đường, công trình kiến trúc gỗ hai tầng theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”, mái lợp ngói lưu ly, trang trí khảm sành sứ tinh xảo.
Không chỉ có giá trị kiến trúc, nghệ thuật, Quốc Tử Giám còn là nơi lưu giữ nhiều tư liệu quý về nền giáo dục, khoa cử triều Nguyễn, góp phần đào tạo nhân tài cho đất nước.
Từ năm 1976 đến cuối năm 2024, di tích Quốc Tử Giám là trụ sở và nơi trưng bày của Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế. Sau đó, khu nhà đất được bàn giao cho Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế quản lý. Tháng 1/2026, Trung tâm khởi công Dự án “Bảo tồn, tôn tạo thích nghi Di tích Quốc Tử Giám - Kinh thành Huế” với tổng kinh phí hơn 108 tỷ đồng, thời gian thực hiện 4 năm.
Dự án tập trung tu bổ các công trình chính như Di Luân Đường, Cổng tam quan, Nhà học tả, Nhà học hữu, Nhà ở Giám sinh... Đến đầu tháng 11/2026, các công trình đã được hạ giải để phục vụ công tác tu bổ. Các đơn vị thi công đang tập trung thực hiện Nhà học tả, Nhà học hữu, Nhà ở Giám sinh. Riêng công trình Di Luân Đường đã hạ giải đến phần nền móng, các đơn vị đang chuẩn bị thi công hệ khung gỗ.
Sau khi hoàn thành, Quốc Tử Giám sẽ được phát huy công năng thành Bảo tàng Giáo dục khoa cử, là nơi lưu giữ, trưng bày, giới thiệu tư liệu về nền giáo dục Nho học; đồng thời tổ chức các hoạt động khuyến học, trao thưởng và vinh danh hiền tài.
Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung cho biết, sau khi được trùng tu hoàn chỉnh, Quốc Tử Giám sẽ trở thành địa điểm phù hợp để tổ chức lễ trao bằng, hội thảo khoa học, lễ hội sách, các hoạt động sáng tác thơ văn, hội họa. Qua đó, di tích không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành không gian văn hóa giáo dục, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống hiếu học của dân tộc.
*Tôn vinh tinh thần hiếu học
Cùng với Quốc Tử Giám, di tích Văn Miếu bên bờ sông Hương, phường Kim Long cũng đang được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế triển khai phục hồi, tu bổ, tôn tạo từ tháng 1/2026 với kinh phí hơn 132 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành năm 2028.
Nằm trong Quần thể Di tích Cố đô Huế, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993, Văn Miếu là nơi thờ các bậc Tiên thánh, Tiên hiền Nho học và những hiền tài của đất nước. Di tích có nhiều công trình quan trọng như điện Đại Thành, Đại Thành Môn, Kim Thanh Môn, Ngọc Chấn Môn và Văn Miếu Môn.
Đặc biệt, dãy nhà bia tại Văn Miếu hiện còn 32 tấm bia khắc tên 293 vị Tiến sĩ triều Nguyễn, từ khoa thi đầu tiên năm Minh Mạng thứ 3 (1822) đến khoa thi cuối cùng năm Khải Định thứ 4 (1919). Trên mỗi tấm bia ghi họ tên, năm sinh, quê quán của các vị Tiến sĩ, phía dưới có rùa đá cẩm thạch đội bia. Đây là những tư liệu lịch sử quý, thể hiện truyền thống hiếu học và tinh thần coi trọng nhân tài của triều Nguyễn.
Trải qua hơn 200 năm tồn tại, nhiều hạng mục của Văn Miếu đã xuống cấp nghiêm trọng, một số công trình không còn, chỉ lưu lại nền móng. Đến đầu tháng 11/2026, các đơn vị thi công đang tập trung phục hồi điện Đại Thành, tu bổ, tôn tạo các công trình Đại Thành Môn, Văn Miếu Môn, Linh Tinh Môn...
Sau khi hoàn thành, Văn Miếu không chỉ là nơi tưởng nhớ các bậc hiền tài, những người có công với đất nước dưới triều Nguyễn mà còn góp phần tôn vinh truyền thống hiếu học, khuyến khích tinh thần học tập trong cộng đồng. Di tích cũng được kỳ vọng trở thành điểm nhấn trong chuỗi không gian tham quan văn hóa, lịch sử ven sông Hương, kết nối với hệ thống nhà vườn, phủ đệ và chùa Thiên Mụ.
Giám đốc Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế Phùng Văn Hoàng cho biết, đến hết năm 2026, công tác phục hồi, tu bổ, tôn tạo Văn Miếu và Quốc Tử Giám dự kiến cơ bản hoàn thành phần hệ khung gỗ. Trên cơ sở đó, các đơn vị sẽ rà soát những hạng mục còn lại, đánh giá tiến độ và xây dựng phương án triển khai các công việc tiếp theo, bảo đảm kế hoạch đề ra.
Việc phục hồi Quốc Tử Giám và Văn Miếu không chỉ góp phần gìn giữ những công trình kiến trúc có giá trị mà còn khôi phục không gian giáo dục, khoa cử đặc sắc dưới triều Nguyễn. Từ những di sản từng gắn với quá trình đào tạo, tuyển chọn nhân tài, các công trình sau khi được tu bổ sẽ tiếp tục phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục, góp phần lan tỏa truyền thống hiếu học và làm phong phú thêm sản phẩm du lịch di sản của Cố đô Huế./.
Nguyên Lý
