Phải để rác ít đi vào khâu xử lý
856 kg chất thải tái chế được thu hồi chỉ trong một buổi sáng ngày 20/9 tại Hà Nội, theo số liệu của Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội. Trong đó, bìa chiếm phần lớn với 659 kg, nhựa 156 kg và kim loại 41 kg. 461 người tham gia chương trình đổi chất thải tái chế lấy quà tặng tại Lễ phát động quốc gia hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026, tổ chức ngày 20/9 tại Công viên Thống Nhất.
856 kg chất thải tái chế được thu hồi chỉ trong một buổi sáng ngày 20/9 tại Hà Nội.
Những con số này chưa lớn nếu đặt cạnh lượng chất thải phát sinh mỗi ngày của một đô thị lớn. Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, mỗi ngày, thành phố phát sinh khoảng 7.500 - 8.000 tấn rác thải sinh hoạt. Tuy nhiên, điều đáng nói là khi được phân loại ngay từ đầu, một phần trong số đó không nhất thiết phải trở thành rác. Giấy, nhựa, kim loại vẫn có thể được thu hồi, tái chế và đưa trở lại sản xuất, thay vì cùng với rác thải khác đi vào khâu thu gom, vận chuyển và xử lý. Đây mới là vấn đề cần được nhìn từ những hoạt động phân loại rác tại nguồn.
Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (Urenco) Nguyễn Thanh Sơn cho biết, đơn vị đang kích hoạt mạng lưới 100 điểm phân loại, thu hồi chất thải tái chế - các HUB, đồng thời phát động chương trình hành động cộng đồng “21 ngày phân loại” trên địa bàn Thủ đô.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, cách làm này đã thay đổi cách tiếp cận đối với công tác vệ sinh môi trường. Một thành phố sạch không thể chỉ được đo bằng số tấn rác được thu gom mỗi ngày hay năng lực vận chuyển, xử lý ngày càng lớn. Nếu lượng chất thải phải đưa vào hệ thống xử lý vẫn tăng, bài toán môi trường về cơ bản chưa được giải quyết ở gốc. "Phân loại tại nguồn vì thế không đơn thuần là một yêu cầu về vệ sinh. Đó là bước đầu tiên để xác định thứ gì thực sự là chất thải cần xử lý và thứ gì vẫn còn giá trị sử dụng", PGS. TS Nguyễn Thường Lạng chia sẻ.
Cũng theo PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, ở quy mô một hộ gia đình, những hành động này rất nhỏ nhưng với một đô thị hàng triệu dân, lượng vật liệu được giữ lại sẽ không còn nhỏ. Đây cũng là điểm cần nhìn nhận rõ hơn khi nói về kinh tế tuần hoàn. Giá trị không chỉ nằm ở khâu tái chế cuối cùng. Giá trị được quyết định ngay từ thời điểm một vật liệu còn khả năng tái sử dụng, tái chế được tách khỏi dòng chất thải hỗn hợp. Nói cách khác, muốn tái chế được nhiều hơn, trước hết phải giữ cho vật liệu có thể tái chế không trở thành rác.
Mạng lưới 100 HUB mà Urenco triển khai có thể được xem là một bước để giải quyết khoảng trống này. Các điểm tiếp nhận được tổ chức theo hướng chất thải tái chế được phân loại, cân, ghi nhận và chuyển đến các đơn vị tiếp nhận phù hợp. Bản đồ số giúp người dân tìm kiếm điểm thu hồi, đồng thời hỗ trợ tổ chức thu gom và theo dõi dòng vật liệu. Nếu vận hành hiệu quả, đây không chỉ là những điểm thu gom rác tái chế. Quan trọng hơn, đó có thể trở thành những mắt xích đầu tiên của một hạ tầng thu hồi tài nguyên trong đô thị. Khi đó, dòng đi của một chiếc chai nhựa, một tấm bìa hay một lon kim loại không kết thúc ở xe rác. Nó có thể đi từ hộ gia đình đến điểm thu hồi, từ điểm thu hồi đến cơ sở tái chế và quay trở lại thị trường dưới một dạng sản phẩm khác. Đó mới là ý nghĩa thực chất của việc “giữ lại giá trị trong rác thải”.
Giảm lãng phí để giảm áp lực cho đô thị
Tuy nhiên, hạ tầng chỉ là một nửa câu chuyện. Có điểm thu hồi nhưng người dân không sử dụng thường xuyên thì mạng lưới cũng khó phát huy hiệu quả. Chương trình “21 ngày phân loại” vì thế đáng được nhìn nhận không chỉ như một hoạt động truyền thông. Điều quan trọng là biến một hành động được phát động thành thói quen có thể duy trì sau khi chiến dịch kết thúc.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên phát động hưởng ứng Chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn năm 2026, kêu gọi các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng cùng triển khai những hành động cụ thể nhằm giảm ô nhiễm, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và cải thiện chất lượng môi trường sống.
Sau 21 ngày, câu hỏi không nên chỉ là thu được bao nhiêu kg giấy, nhựa, kim loại. Câu hỏi lớn hơn là có bao nhiêu gia đình tiếp tục phân loại; bao nhiêu cơ quan, trường học, khu dân cư duy trì việc này; lượng vật liệu thu hồi ổn định đến đâu và chúng thực sự được đưa vào đâu sau khi thu gom. Bởi nếu chỉ dừng ở những con số của từng sự kiện, phân loại rác rất dễ trở thành phong trào ngắn hạn. Còn nếu hình thành được dòng vật liệu ổn định, có dữ liệu, có đơn vị tiếp nhận và có thị trường đầu ra, phân loại tại nguồn mới trở thành một phần của kinh tế đô thị. Đây cũng là lý do vấn đề rác thải cần được nhìn rộng hơn phạm vi của ngành vệ sinh môi trường.
Theo Báo cáo Chỉ số Lãng phí thực phẩm năm 2024 của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), khoảng 1,05 tỷ tấn thực phẩm đã bị lãng phí ở cấp hộ gia đình, dịch vụ ăn uống và bán lẻ trong năm 2022, tương đương khoảng 19% lượng thực phẩm dành cho người tiêu dùng. Thất thoát và lãng phí thực phẩm đồng thời tạo ra áp lực lớn đối với tài nguyên, môi trường và hệ thống quản lý chất thải.
Với chủ đề “Từ đĩa ăn sạch đến thành phố sạch”, Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2026 vì thế không chỉ đặt vấn đề thu gom rác. Trọng tâm được mở rộng sang giảm phát sinh chất thải, giảm lãng phí thực phẩm, phân loại tại nguồn, xử lý chất thải hữu cơ, tái sử dụng và thu hồi tài nguyên. Phát biểu tại sự kiện, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, nhấn mạnh cách chúng ta sản xuất, tiêu dùng và quản lý thực phẩm tác động trực tiếp đến chất lượng môi trường đô thị. Theo bà, giải quyết lãng phí thực phẩm không chỉ là yêu cầu môi trường mà còn gắn với an ninh lương thực, khả năng chống chịu của hệ thống nông nghiệp - thực phẩm và mục tiêu phát triển bền vững.
Điều này cho thấy bài toán rác thải của Hà Nội không thể giải quyết chỉ bằng việc tăng năng lực thu gom và xử lý. Thành phố cần đồng thời giảm lượng chất thải phát sinh, phân loại tốt hơn, thu hồi được nhiều hơn và tạo ra đầu ra đủ ổn định cho những vật liệu đã được thu hồi. Ở góc độ đó, 100 HUB chỉ là điểm bắt đầu. Để mạng lưới này thực sự tạo ra giá trị, cần minh bạch về dòng vật liệu sau thu gom, dữ liệu về khối lượng và chủng loại, năng lực của các đơn vị tiếp nhận, cũng như sự tham gia của doanh nghiệp trong chuỗi tái chế. Người dân cần biết vật liệu mình phân loại được đưa đi đâu; doanh nghiệp cần có nguồn nguyên liệu thứ cấp ổn định; còn đơn vị quản lý cần có dữ liệu để đo lường hiệu quả của cả hệ thống.
"Một đô thị hiện đại không nhất thiết là đô thị không có rác. Vấn đề là đô thị đó quản lý dòng vật chất như thế nào để lượng phải loại bỏ ở mức thấp nhất và phần có giá trị được giữ lại nhiều nhất. Từ 856 kg vật liệu thu hồi trong một buổi sáng, Hà Nội có thể bắt đầu một câu chuyện lớn hơn. Đó là câu chuyện về việc thay đổi cách nhìn đối với rác: từ một thứ cần nhanh chóng đưa khỏi đô thị thành một dòng vật liệu cần được phân loại, thu hồi và khai thác giá trị", PGS. TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.
Nếu “21 ngày phân loại” tạo được thói quen, 100 HUB tạo được hạ tầng, còn thị trường tái chế tạo được đầu ra, khi đó việc phân loại rác mới thực sự bước ra khỏi khuôn khổ một chiến dịch môi trường. Và khi ấy, thành phố sạch hơn không chỉ vì rác được thu gom nhanh hơn, mà còn vì ít tài nguyên hơn bị bỏ đi.
