50 năm mang tên Bác: Gìn giữ tinh thần phụng sự để viết tiếp hành trình phát triển

Ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, đánh dấu một cột mốc lịch sử đặc biệt sau ngày đất nước thống nhất. Từ thời khắc ấy, tên gọi "Thành phố mang tên Bác" là niềm vinh dự lớn lao, là một cam kết phát triển: Đi đầu trong đổi mới, hội nhập, sáng tạo, nghĩa tình và phụng sự nhân dân...

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Thành phố Hồ Chí Minh (2/7/1976 - 2/7/2026), phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội để nhìn lại hành trình lịch sử của dân tộc.

- Ngày 2/7/1976, Quốc hội khóa VI đã thống nhất thông qua Nghị quyết đổi tên Thành phố Sài Gòn - Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Theo ông, tròn 50 năm nhìn lại, quyết định lịch sử này mang ý nghĩa như thế nào đối với tiến trình thống nhất đất nước, đồng thời khẳng định những giá trị văn hóa, chính trị và tinh thần của dân tộc Việt Nam?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, quyết định ngày 2/7/1976 của Quốc hội khóa VI không chỉ là một quyết định về tên gọi hành chính. Đó là một dấu mốc mang ý nghĩa lịch sử, chính trị, văn hóa và tinh thần rất sâu sắc trong tiến trình thống nhất đất nước.

Sau ngày 30/4/1975, non sông đã thu về một mối nhưng thống nhất đất nước không chỉ là thống nhất về lãnh thổ, về bộ máy nhà nước, về quản lý hành chính. Sâu xa hơn, đó còn là sự thống nhất trong trái tim, trong ký ức, trong khát vọng chung của cả dân tộc.

Việc Sài Gòn - Gia Định chính thức mang tên Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 2/7/1976 đã đánh dấu một bước chuyển rất quan trọng: từ chiến thắng quân sự sang kiến tạo hòa bình; từ chia cắt sang sum họp; từ đau thương của chiến tranh sang niềm tin xây dựng tương lai.

Nghị quyết của Quốc hội khóa VI đã nêu rõ việc đặt tên này xuất phát từ tình cảm kính yêu vô hạn của nhân dân thành phố đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và từ truyền thống kiên cường, bất khuất, những chiến công xuất sắc của Sài Gòn - Gia Định trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài, gian khổ.

Tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh vì thế là sự kết tinh của nhiều tầng ý nghĩa. Đó là sự tri ân đối với vị lãnh tụ đã dành cả cuộc đời cho độc lập dân tộc, tự do của nhân dân và hạnh phúc của con người. Đó là sự ghi nhận đối với vùng đất phương Nam kiên cường, nơi từng là tuyến đầu của đấu tranh cách mạng, là biểu tượng của ý chí “không có gì quý hơn độc lập, tự do”.

Đó cũng là sự gửi gắm niềm tin của cả nước vào một thành phố phải tiếp tục đi đầu, tiếp tục mở đường, tiếp tục chứng minh rằng lý tưởng độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội không chỉ được khẳng định trong chiến tranh, mà còn phải được hiện thực hóa bằng phát triển, bằng văn minh, bằng đời sống ấm no, nghĩa tình của nhân dân.

Nhìn lại 50 năm, chúng ta càng thấy quyết định ấy không chỉ đặt tên cho một đô thị, mà còn đặt một sứ mệnh lịch sử lên vai thành phố. Sứ mệnh đó là làm sao để trong từng con đường, từng khu dân cư, từng không gian văn hóa, từng công trình phát triển, từng chính sách an sinh, người ta cảm nhận được tinh thần Chủ tịch Hồ Chí Minh: gần dân, vì dân, trọng dân; đổi mới nhưng không đánh mất bản sắc; hội nhập nhưng không phai nhạt cội nguồn; phát triển kinh tế nhưng không quên con người; hiện đại hóa đô thị nhưng vẫn giữ được nghĩa tình, bao dung, hào sảng của đất phương Nam.

Vì vậy, 50 năm Thành phố Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh là 50 năm chúng ta nhìn lại một quyết định lịch sử bằng niềm tự hào, nhưng cũng bằng trách nhiệm. Tên gọi ấy nhắc nhở chúng ta rằng thống nhất đất nước không bao giờ là câu chuyện đã khép lại trong quá khứ. Thống nhất phải tiếp tục được làm mới mỗi ngày bằng đồng thuận xã hội, bằng phát triển bao trùm, bằng công bằng trong cơ hội, bằng khát vọng vươn lên của từng người dân thành phố và của cả dân tộc Việt Nam.

Tên gọi truyền cảm hứng, lan tỏa tinh thần đổi mới

- Mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là niềm vinh dự mà còn đặt ra trách nhiệm rất lớn đối với chính quyền và người dân thành phố. Theo ông, tên gọi “Thành phố Hồ Chí Minh” đã và đang truyền cảm hứng như thế nào cho quá trình xây dựng bản sắc văn hóa, phát triển con người và khẳng định vai trò đầu tàu của thành phố trong suốt nửa thế kỷ qua?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Thành phố mang tên Bác là một vinh dự rất lớn, nhưng đúng như câu hỏi đặt ra, đó trước hết là một trách nhiệm. Có những tên gọi chỉ để phân biệt địa danh. Nhưng cũng có những tên gọi trở thành lương tâm, trở thành chuẩn mực, trở thành lời nhắc nhở thường trực về cách sống, cách quản trị và cách phát triển. Thành phố Hồ Chí Minh thuộc trường hợp thứ hai.

Trong nửa thế kỷ qua, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh đã truyền cảm hứng cho thành phố trên nhiều phương diện. Trước hết là cảm hứng về tinh thần tiên phong. Thành phố này luôn có một phẩm chất rất đặc biệt: dám nghĩ, dám làm, dám mở đường, dám chấp nhận cái mới. Từ đổi mới kinh tế, phát triển doanh nghiệp, thu hút đầu tư, mở rộng giao thương, đến khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, công nghiệp văn hóa, kinh tế số, Thành phố Hồ Chí Minh luôn là nơi những ý tưởng mới có cơ hội được thử nghiệm, va đập, điều chỉnh và lan tỏa. Thành phố đã khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế, trung tâm đổi mới sáng tạo và đô thị năng động bậc nhất cả nước trong hành trình 50 năm mang tên Bác.

Nhưng điều quan trọng hơn là tinh thần tiên phong ấy không tách rời bản sắc văn hóa của thành phố. Thành phố Hồ Chí Minh là nơi hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa: văn hóa Nam Bộ hào sảng, nghĩa tình; văn hóa đô thị năng động, cởi mở; văn hóa hội nhập, tiếp nhận cái mới; văn hóa lao động, mưu sinh, sáng tạo của hàng triệu con người từ nhiều vùng miền đến lập nghiệp. Chính sự đa dạng ấy làm nên bản sắc thành phố: không khép kín, không định kiến, không ngại khác biệt; luôn biết tiếp nhận, dung hòa, chuyển hóa và tạo ra năng lượng phát triển mới.

Tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh vì thế không làm mất đi ký ức Sài Gòn - Gia Định, mà nâng ký ức ấy lên một tầng nghĩa mới. Trong lòng thành phố hôm nay vẫn có Sài Gòn của thương cảng, của giao thương, của phố thị, của ký ức đô thị phương Nam; có Gia Định của chiều sâu lịch sử, văn hóa làng, nếp sống nghĩa tình; và có Thành phố Hồ Chí Minh của khát vọng độc lập, thống nhất, đổi mới, hội nhập. Ba lớp ký ức ấy không loại trừ nhau, mà bổ sung cho nhau, làm nên một căn tính đô thị rất riêng: hiện đại mà không vô cảm, năng động mà không đánh mất nhân văn, cạnh tranh mà vẫn nghĩa tình.

Tôi nghĩ, phẩm chất “nghĩa tình” là một giá trị rất đáng quý của Thành phố Hồ Chí Minh. Một đô thị lớn dễ bị cuốn vào tốc độ, vào áp lực mưu sinh, vào cạnh tranh. Nhưng thành phố này đã nhiều lần cho thấy, phía sau nhịp sống hối hả ấy là một trái tim rất ấm. Từ những phong trào thiện nguyện, những bếp ăn nghĩa tình, những hành động sẻ chia trong khó khăn, đến tinh thần không bỏ ai lại phía sau trong các chương trình an sinh, chúng ta thấy rất rõ văn hóa Hồ Chí Minh không nằm ở những khẩu hiệu lớn, mà ở những việc làm cụ thể vì con người.

Ở góc độ phát triển con người, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh cũng đặt ra một chuẩn mực rất cao. Con người thành phố không chỉ cần năng động, giỏi làm ăn, thành thạo công nghệ, có năng lực hội nhập. Con người thành phố còn cần nhân ái, trách nhiệm, tôn trọng pháp luật, sống văn minh, biết chia sẻ với cộng đồng. Một thành phố mang tên Bác không thể chỉ được đo bằng những tòa nhà cao tầng, những khu đô thị hiện đại, những con số tăng trưởng kinh tế, mà còn phải được đo bằng chất lượng sống, văn hóa ứng xử, sự an toàn của trẻ em, sự bình yên của người già, cơ hội của người yếu thế, niềm tin của người dân vào chính quyền.

Đó là lý do tôi cho rằng, trong suốt nửa thế kỷ qua, tên gọi Thành phố Hồ Chí Minh đã truyền cảm hứng không chỉ cho phát triển kinh tế, mà còn cho xây dựng một hệ giá trị đô thị. Hệ giá trị ấy có thể khái quát bằng mấy chữ: tiên phong, sáng tạo, nghĩa tình, văn minh, hội nhập. Và chính những giá trị này đã giúp thành phố giữ vững vai trò đầu tàu của cả nước, không chỉ ở quy mô kinh tế, mà còn ở năng lực lan tỏa tinh thần đổi mới.

Giữ vững tinh thần phụng sự để viết tiếp hành trình phát triển

- Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Cùng với Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển thành phố trong kỷ nguyên mới, theo ông, Thành phố Hồ Chí Minh cần phát huy những giá trị tinh thần từ quyết định lịch sử cách đây 50 năm như thế nào để tiếp tục xứng đáng với tên gọi mang tên Bác, giữ vững vai trò là đầu tàu kinh tế và trung tâm sáng tạo của cả nước?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, trong giai đoạn mới, phát huy giá trị tinh thần từ quyết định lịch sử cách đây 50 năm trước hết phải được hiểu là chuyển hóa niềm tự hào thành năng lực phát triển. Tự hào là rất cần thiết, nhưng tự hào nếu chỉ dừng ở cảm xúc thì chưa đủ. Với Thành phố Hồ Chí Minh, tự hào phải trở thành hành động; truyền thống phải trở thành động lực; tên gọi mang tên Bác phải trở thành chuẩn mực phát triển, chuẩn mực quản trị và chuẩn mực phục vụ nhân dân.

Nghị quyết số 09-NQ/TW đã đặt ra một yêu cầu rất lớn đối với Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Bộ Chính trị xác định xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng với phương châm “Thành phố Hồ Chí Minh vì cả nước, cả nước vì Thành phố Hồ Chí Minh”; đồng thời định hướng thành phố trở thành biểu tượng phát triển năng động của Việt Nam trong thế kỷ XXI, là nơi hội tụ năng lực cạnh tranh toàn cầu, tinh thần đổi mới sáng tạo và khát vọng vươn lên của dân tộc. Nghị quyết cũng nhấn mạnh mô hình phát triển mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; hướng tới xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh thành trung tâm kinh tế - tài chính mạnh, trung tâm khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và văn hóa hàng đầu khu vực.

Từ tinh thần đó, tôi nghĩ Thành phố Hồ Chí Minh cần làm tốt mấy việc rất căn bản.

Thứ nhất, phải tiếp tục giữ tinh thần tiên phong về thể chế. Một thành phố đầu tàu không thể chỉ chạy nhanh hơn bằng nỗ lực thông thường. Thành phố cần có đường ray thể chế đủ rộng, đủ thoáng, đủ hiện đại để những nguồn lực xã hội được giải phóng, những ý tưởng mới được thử nghiệm, những mô hình mới được bảo vệ trong khuôn khổ pháp luật. Nếu trước đây thành phố tiên phong trong đổi mới kinh tế, thì hôm nay cần tiên phong trong đổi mới quản trị đô thị, quản trị dữ liệu, quản trị dịch vụ công, quản trị không gian phát triển và quản trị sáng tạo.

Thứ hai, phải coi con người là trung tâm của mô hình tăng trưởng mới. Kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, tài chính quốc tế, logistics, công nghiệp bán dẫn, công nghiệp văn hóa, đô thị thông minh… tất cả đều cần công nghệ, cần vốn, cần hạ tầng, nhưng cuối cùng vẫn phụ thuộc vào chất lượng con người.

Thành phố Hồ Chí Minh muốn xứng đáng với tên gọi mang tên Bác thì phải là nơi người tài muốn đến, người sáng tạo muốn ở lại, người lao động bình thường cũng tìm thấy cơ hội vươn lên, người yếu thế được bảo vệ, người dân được phục vụ bằng một nền hành chính thân thiện, minh bạch, hiệu quả.

Thứ ba, phải phát triển kinh tế nhưng không để văn hóa đi sau. Trong kỷ nguyên mới, cạnh tranh giữa các đô thị không chỉ là cạnh tranh về vốn, hạ tầng hay chính sách ưu đãi, mà còn là cạnh tranh về bản sắc, chất lượng sống và sức hấp dẫn văn hóa.

Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều tiềm năng để trở thành trung tâm công nghiệp văn hóa, trung tâm sự kiện, trung tâm sáng tạo, trung tâm giáo dục - đào tạo, trung tâm giao lưu quốc tế của khu vực. Nhưng để làm được điều đó, thành phố cần biến di sản, ký ức đô thị, không gian công cộng, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, âm nhạc, thời trang, thiết kế, ẩm thực, du lịch đêm thành nguồn lực phát triển mới. Văn hóa không chỉ để trang trí cho phát triển. Văn hóa phải trở thành năng lực cạnh tranh mềm của thành phố.

Thứ tư, phải giữ vững phẩm chất nghĩa tình trong quá trình hiện đại hóa. Một đô thị toàn cầu không được phép trở thành một đô thị lạnh lùng. Càng phát triển nhanh, thành phố càng phải chăm lo tốt hơn cho nhà ở, y tế, giáo dục, giao thông công cộng, môi trường sống, an sinh xã hội.

Càng bước vào kinh tế số, thành phố càng phải thu hẹp khoảng cách số. Càng hội nhập sâu rộng, thành phố càng phải giữ được bản lĩnh văn hóa Việt Nam, bản sắc phương Nam và tinh thần Hồ Chí Minh trong đời sống hằng ngày.

Tôi rất tâm đắc với cách tiếp cận, Thành phố Hồ Chí Minh phải “vì cả nước” và cả nước cũng phải “vì Thành phố Hồ Chí Minh”. Đây không chỉ là một phương châm chính trị, mà là một triết lý phát triển. Thành phố phát triển không phải cho riêng thành phố, mà để tạo động lực cho vùng Đông Nam Bộ, cho miền Nam, cho cả nước. Ngược lại, cả nước cần tạo điều kiện để thành phố có không gian, nguồn lực, thẩm quyền và cơ chế đủ mạnh để làm tròn vai trò đầu tàu. Một đầu tàu mạnh sẽ kéo cả đoàn tàu đi nhanh hơn; nhưng muốn đầu tàu mạnh, phải có đường ray tốt, nhiên liệu đủ, cơ chế vận hành thông suốt và niềm tin xã hội bền vững.

Sau 50 năm mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh, điều lớn nhất thành phố cần gìn giữ không chỉ là tên gọi, mà là tinh thần của tên gọi ấy. Đó là tinh thần phụng sự nhân dân, tinh thần đổi mới không ngừng, tinh thần dám đi trước vì lợi ích chung, tinh thần nhân văn trong phát triển.

Nếu làm được như vậy, Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ xứng đáng với quá khứ vẻ vang, mà còn có đủ bản lĩnh để bước vào tương lai như một đô thị sáng tạo, văn minh, nghĩa tình, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, tiếp tục là niềm tự hào của cả nước trong kỷ nguyên phát triển mới.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!.

Sáng 2/7, tại Hội trường Thống Nhất, Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Lễ kỷ niệm 50 năm Ngày Thành phố Sài Gòn-Gia Định vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2/7/1976-2/7/2026) với chủ đề "Thành phố Hồ Chí Minh - Sáng mãi tên Người". Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và phát biểu chỉ đạo.