Ngay sau khi chiến sự bùng nổ, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã liên tục thay đổi quan điểm về mục tiêu của cuộc chiến, mức độ rủi ro sẵn sàng chấp nhận và định nghĩa về một thắng lợi chung cuộc.
Ông từng đe dọa hủy diệt nền văn minh Iran nhưng ngay sau đó lại ký thỏa thuận ngừng bắn. Ông từng đề xuất đánh chiếm một trung tâm xuất khẩu dầu mỏ trọng yếu của Iran là đảo Kharg, rồi lại nhanh chóng rút lại quyết định này. Ông cũng từng bàn luận về việc thu phí 20% đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, nhưng sau đó lại tuyên bố tuyến hàng hải chiến lược này phải hoàn toàn miễn phí.
 |
| Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục thay đổi quan điểm về mục tiêu của cuộc chiến tại Iran. Ảnh minh họa: AP |
Trong chiến lược răn đe, một quốc gia thường có hai phương án chính để truyền tải ý chí của mình. Phương án thứ nhất là xác định rõ mục tiêu, vạch rõ hậu quả nếu đối phương không tuân thủ và nêu rõ những lợi ích đối phương sẽ nhận được nếu đáp ứng yêu cầu. Sự rõ ràng giúp đối thủ hiểu cái giá phải trả và chủ động kiềm chế hành động. Dù vậy, phương án này cũng có nhược điểm: Nếu quy định quá chi tiết, đối thủ có thể đẩy các hành vi khiêu khích lên tiệm cận lằn ranh đỏ nhưng chưa đến giới hạn phải chịu đòn trả đũa.
Phương án thứ hai là duy trì sự mơ hồ chiến lược. Trong lý thuyết chiến lược và ngoại giao quốc tế, tính mơ hồ đôi khi đem lại công dụng nhất định. Những tín hiệu không rõ ràng có thể được các bên tận dụng để hạ nhiệt căng thẳng hoặc đạt được thỏa thuận khi cho phép cả hai phía cùng tuyên bố chiến thắng trong thể diện. Việc chủ động tránh vạch ra các “lằn ranh đỏ” giúp giảm bớt áp lực phải leo thang quân sự để đáp trả các đợt tấn công từ đối phương, từ đó tạo khoảng trống cần thiết cho các nỗ lực đàm phán. Rủi ro của phương án này nằm ở chỗ: Khi không phán đoán được phản ứng của đối phương và khi có quá nhiều tín hiệu trái ngược sẽ làm sai lệch tính toán rủi ro của các bên, gây ra những hiểu lầm có thể làm trầm trọng thêm khủng hoảng.
|
Eo biển Hormuz, một trong những tâm điểm trong xung đột Mỹ-Iran. Ảnh: Reuters |
Đây có lẽ chính là kịch bản đã diễn ra trong Chiến dịch “Cơn thịnh nộ dữ dội” (Epic Fury) của Mỹ tại Iran. Tổng thống Donald Trump từng tuyên bố mục tiêu chính của chiến dịch là làm suy giảm năng lực tên lửa và hải quân của Iran, ngăn chặn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân và chấm dứt sự hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm. Ngay ngày đầu xung đột, ông thậm chí còn đề cập tới việc “giải thể” Cộng hòa Hồi giáo Iran. Trong khi đó, nhiều quan chức trong chính quyền Mỹ lại tránh đề cập đến việc thay đổi thể chế, chỉ tập trung vào các mục tiêu quân sự hẹp hơn.
 |
| Tàu chiến Mỹ phóng tên lửa nhằm vào Iran trong trong Chiến dịch “Cơn thịnh nộ dữ dội” (Epic Fury). |
Sự bất nhất này khiến Iran đặc biệt lo ngại. Không thể đoán định ý đồ thực sự của Washington, Tehran đặt ra kịch bản xấu nhất, nhất là khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng ngay trong những đợt không kích đầu tiên. Iran lập tức phản công quy mô lớn, phóng hàng nghìn tên lửa và máy bay không người lái vào các hạ tầng chiến lược và căn cứ Mỹ tại Trung Đông. Nếu Mỹ làm rõ ngay từ đầu rằng họ không nhằm mục đích thay đổi thể chế, Iran có thể đã phản ứng kiềm chế hơn và xung đột đã được giới hạn, tương tự như trong đợt không kích của liên quân Mỹ-Israel hồi tháng 6-2025.
Sự mơ hồ không chỉ đẩy xung đột leo thang mà còn có thể phá hỏng các nỗ lực hòa bình. Bản ghi nhớ thỏa thuận tháng 6 vốn được thiết kế để tạm ngừng chiến sự, mở lại eo biển Hormuz và tạo tiền đề cho 60 ngày đàm phán tiếp theo. Tuy nhiên, thỏa thuận này nhanh chóng thất bại do cách diễn đạt không rõ ràng. Điều khoản “Iran phải nỗ lực cao nhất để sắp xếp cho tàu thương mại lưu thông an toàn” được Mỹ hiểu là Iran phải mở cửa toàn bộ tuyến hàng hải như trước chiến sự. Ngược lại, Iran coi đó là sự thừa nhận quyền kiểm soát của họ đối với tuyến đường thủy này và chỉ mở một phần thuộc hải phận gần bờ của mình. Cuối tháng 6, Iran nổ súng vào các tàu thương mại đi sai tuyến đường họ quy định. Phía Iran sau đó tuyên bố trên mạng xã hội rằng “sự an toàn không thể được đảm bảo dưới các thỏa thuận mơ hồ”. Mỹ coi đợt tấn công này là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn và ra đòn đáp trả. Động thái ăn miếng trả miếng tiếp diễn tới giữa tháng 7 và duy trì trạng thái giao tranh kéo dài.
Dù vậy, tính mơ hồ đôi khi vẫn tạo ra dư địa cho ngoại giao. Nó cho phép Mỹ và Iran hạ thấp mức độ nghiêm trọng của các vụ đụng độ nhỏ. Ví dụ như việc Tổng thống Donald Trump coi đợt tấn công tàu chiến Mỹ của Iran vào tháng 4 chỉ là “họ đang đùa giỡn với chúng ta” và đòn đáp trả của Mỹ chỉ là “cú chạm nhẹ”, còn Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cũng tuyên bố “không tìm cách leo thang”.
Sự mập mờ cũng tạo điều kiện cho cả hai bên cùng tuyên bố chiến thắng và rút lui trong thể diện. Tuy nhiên, để dứt điểm chấm dứt chiến sự, các bên, đặc biệt là Washington, cần đưa ra những mục tiêu, quan điểm rõ ràng, nhất quán và kiên định theo đuổi những mục tiêu đó. Chỉ khi các bên xác định rõ mục tiêu của nhau thì tiến trình đàm phán mới có thể đi đến một thỏa thuận thực chất và bền vững. Nếu không, sự hiểu lầm giữa Mỹ và Iran sẽ tiếp tục tái diễn, đẩy mọi thỏa thuận trong tương lai đến nguy cơ sụp đổ.
