Video ngắn độc hại trên không gian số: Đáng lo nhất là quá trình "bình thường hóa" cái xấu

Báo Lao Động đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - về thực trạng video ngắn độc hại, cơ chế thuật toán khuếch đại nội dung tiêu cực và những tác động đối với nhận thức, hệ giá trị của người trẻ trên không gian số.

Video ngắn không phải đều là nội dung xấu, thậm chí nhiều nội dung có giá trị về thông tin, giáo dục, giải trí và sáng tạo. Theo ông, cần nhìn nhận và xác định thế nào là video ngắn độc hại trên không gian số?

- Theo tôi, trước hết, cần tránh một cách nhìn cực đoan rằng, video ngắn đồng nghĩa với nội dung xấu. Video ngắn chỉ là một hình thức truyền tải. Nếu được sử dụng tốt, đó có thể là một “cánh cửa” rất sinh động để người trẻ tiếp cận lịch sử, di sản, khoa học, nghệ thuật, kỹ năng sống hay những câu chuyện đẹp trong đời sống. Vấn đề không nằm ở độ dài của video mà nằm ở nội dung được truyền tải, cách thức truyền tải và tác động mà nó tạo ra.

Có thể nhận diện video ngắn độc hại ở một số dấu hiệu: xuyên tạc sự thật; kích động bạo lực, thù ghét; cổ xúy lối sống lệch chuẩn; dung tục hóa các quan hệ xã hội; khai thác đời tư, nỗi đau của người khác để câu lượt xem; hướng dẫn hành vi nguy hiểm; quảng bá mê tín, gian dối; hoặc cố tình tạo sốc để thao túng cảm xúc, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Tôi cho rằng, còn phải chú ý tới một vùng khó hơn: những nội dung chưa chắc đã vi phạm pháp luật nhưng nếu được lặp đi lặp lại với mật độ lớn có thể làm lệch chuẩn nhận thức. Một câu nói tục có thể chỉ là sự thiếu văn hóa nhưng hàng nghìn video cùng coi nói tục là hài hước, coi khoe giàu bằng mọi giá là thành công, coi bạo lực là bản lĩnh thì lâu dần có thể làm thay đổi thước đo giá trị.

Vì thế, khi xác định nội dung độc hại, chúng ta không nên chỉ hỏi “video này có phạm luật hay không”, mà còn cần đặt câu hỏi: nó đang góp phần hình thành con người như thế nào và đang kiến tạo một môi trường văn hóa số ra sao?

Khi người dùng liên tục được thuật toán đề xuất những nội dung tương tự với thứ họ vừa xem, liệu có nguy cơ hình thành một “ma trận” nội dung khiến người trẻ ngày càng bị cuốn sâu vào những nội dung tiêu cực, thưa ông?

- Tôi nghĩ nguy cơ này là có thật và đây chính là điểm khiến vấn đề video ngắn khác với nhiều loại hình truyền thông truyền thống.

Trước đây, chúng ta chủ động lựa chọn khá nhiều thứ mình đọc, xem hay nghe. Trong môi trường số hôm nay, một phần ngày càng lớn của lựa chọn ấy được thực hiện bởi thuật toán. Chỉ cần dừng lại lâu hơn ở một video, xem lại, bình luận hay chia sẻ, hệ thống có thể hiểu đó là sở thích và tiếp tục đưa đến hàng loạt nội dung tương tự. Một lựa chọn rất nhỏ ban đầu vì thế có thể nhanh chóng biến thành cả một dòng trải nghiệm gần như vô tận.

Nguy hiểm nhất là khi người trẻ bị đặt trong một “buồng vang” mà ở đó những hành vi bất thường lại xuất hiện dày đặc đến mức trở thành bình thường. Nếu một em liên tục nhìn thấy những video coi bạo lực là mạnh mẽ, nói tục là cá tính, kiếm tiền nhanh là thước đo thành công hay chế giễu người khác là giải trí, thì vấn đề không chỉ nằm ở từng video riêng lẻ. Cả một hệ quy chiếu giá trị có thể dần được hình thành.

Vì vậy, không nên đơn giản quy trách nhiệm cho người trẻ rằng “không thích thì đừng xem”. Các em đang tương tác với những hệ thống được thiết kế rất tinh vi để giữ sự chú ý càng lâu càng tốt.

Điều cần thiết là trao lại nhiều hơn quyền chủ động cho người sử dụng: quyền hiểu vì sao mình được đề xuất nội dung đó, quyền điều chỉnh thuật toán, quyền làm mới dòng đề xuất; đồng thời cần những cơ chế bảo vệ mạnh hơn đối với tài khoản của trẻ vị thành niên. Công nghệ càng có khả năng dẫn dắt hành vi thì trách nhiệm xã hội đi kèm với công nghệ càng phải lớn.

Từ góc độ văn hóa và xã hội, ông cho rằng, việc các nội dung giật gân, phản cảm, lệch chuẩn hoặc cổ súy những hành vi tiêu cực được lan truyền mạnh có thể để lại những hệ lụy gì đối với môi trường văn hóa số?

- Điều tôi lo nhất không chỉ là một vài video xấu xuất hiện, mà là quá trình bình thường hóa cái xấu.

Khi những hành vi phản cảm liên tục nhận được hàng triệu lượt xem, được chia sẻ, bình luận và thậm chí giúp người thực hiện kiếm được nhiều tiền, xã hội vô hình trung có thể phát đi một tín hiệu rất nguy hiểm rằng: muốn nổi tiếng thì phải gây sốc, muốn kiếm tiền nhanh thì phải tạo tranh cãi, càng vượt qua giới hạn văn hóa càng dễ được chú ý.

Khi đó, điều bị tổn thương đầu tiên chính là hệ giá trị. Ranh giới giữa nổi tiếng và đáng kính, giữa khác biệt và lệch chuẩn, giữa sáng tạo và phản cảm có thể trở nên mờ đi. Đặc biệt với người trẻ đang trong quá trình hình thành nhân cách, sự lặp lại thường xuyên của những hình mẫu như vậy có thể tác động sâu sắc đến quan niệm về thành công, hạnh phúc và giá trị bản thân.

Ở bình diện rộng hơn, một môi trường số bị chi phối bởi giật gân, giận dữ, xúc phạm và những kích thích tức thời còn làm suy giảm chất lượng đối thoại xã hội. Con người dễ phán xét nhau hơn, ít kiên nhẫn với những vấn đề phức tạp hơn và ngày càng khó dành sự chú ý cho những giá trị cần thời gian để cảm nhận.

Tuy nhiên, tôi vẫn muốn nhìn vấn đề theo hướng tích cực. Không gian mạng không chỉ có “rác”. Có rất nhiều người trẻ đang kể chuyện lịch sử, quảng bá di sản, truyền cảm hứng đọc sách, làm khoa học, bảo vệ môi trường bằng chính video ngắn.

Bởi vậy, bên cạnh việc “dọn rác” trên không gian mạng, chúng ta còn phải biết “trồng hoa”. Cái đúng cũng cần được kể hay, cái đẹp cũng cần được thể hiện hấp dẫn, và những giá trị tử tế cũng phải có khả năng cạnh tranh về sức thu hút trong nền kinh tế của sự chú ý.