Thực tế này đòi hỏi cần không ngừng nâng cao đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội của tác giả, cơ quan chủ quản, đội ngũ làm công tác xuất bản.
Nhận diện vi phạm trong hoạt động xuất bản
Trong 15 năm trở lại đây, xuất bản phẩm dưới dạng sách in khoảng 40.000 cuốn/năm, số lượng sách sai phạm hằng năm dao động 100-200 cuốn/năm, trong đó sai sót liên quan tới nội dung thường chiếm 30-40% và nội dung liên quan đến quan điểm chính trị, lịch sử vẫn là chủ yếu. Theo số liệu gần đây nhất, năm 2025, Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã đọc, kiểm tra, thẩm định hơn 1.000 xuất bản phẩm và qua thông tin phản ánh, kiến nghị, đã xử lý 14 xuất bản phẩm vi phạm của 7 nhà xuất bản. Từ các con số kể trên, có thể thấy những sai sót, vi phạm về nội dung xuất bản phẩm có xu hướng giảm. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa ngành xuất bản có thể chủ quan, bởi dù số lượng xuất bản phẩm sai phạm ít nhưng nếu để “lọt lưới” xuất bản phẩm vi phạm ở mức độ nghiêm trọng, hậu quả sẽ khôn lường. Điều 10 Luật Xuất bản năm 2012 đề cập đến những nội dung và hành vi bị cấm trong hoạt động xuất bản ở Việt Nam. Soi chiếu vào thực tiễn, có thể thấy vi phạm về nội dung trong xuất bản phẩm (chủ yếu là sách) có nhiều mức độ khác nhau. Do trình độ hạn chế, một số nhà xuất bản đã mắc sai sót, nhầm lẫn về số liệu, sự kiện và nhân vật lịch sử hoặc có sai sót câu chữ gây hiểu nhầm. Một số xuất bản phẩm có sai sót nghiêm trọng trong những vấn đề nhạy cảm, phức tạp liên quan đến chính trị, lịch sử, tôn giáo, chủ quyền quốc gia... Căn cứ vào mức độ vi phạm nội dung, cơ quan quản lý nhà nước sẽ yêu cầu nhà xuất bản đình chỉ phát hành để sửa chữa nội dung, thẩm định nội dung và nặng nhất là thu hồi xuất bản phẩm.
 |
| Đại biểu tham quan khu vực trưng bày ngành xuất bản tại Triển lãm thành tựu đất nước với chủ đề "80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" năm 2025. Ảnh: KIM SƠN |
Thông thường, các xuất bản phẩm có sai sót nghiêm trọng về mặt nội dung thường là sách văn học, nghệ thuật, sách lịch sử, sách nghiên cứu khoa học. Với đặc trưng phản ánh hiện thực bằng hình tượng nghệ thuật đa nghĩa, một khi đã có ý đồ không lành mạnh, tác giả thường “cài cắm” những hình tượng nghệ thuật nhằm phê phán, bôi đen cuộc sống, bộc lộ thái độ chống phá Đảng, Nhà nước. Với loại sách lịch sử, nghiên cứu khoa học, tác giả nhân danh quyền được công bố kết quả nghiên cứu mới, đưa ra nhận định phiến diện, đưa ra giả thuyết chưa được kiểm chứng hoặc có một số quan điểm trái với quan điểm chính thống...
Ngoài ra, một số xuất bản phẩm có nội dung phá hoại thuần phong mỹ tục Việt Nam, mục đích truyền bá lối sống thiếu lành mạnh, làm lệch lạc trong nhận thức của người đọc, nhất là giới trẻ. Chẳng hạn, loại sách ngôn tình, đam mỹ dịch từ nước ngoài có nội dung vô bổ, dung tục. Đọc loại sách này, người đọc trẻ nếu không có bản lĩnh, không có “bộ lọc” rất dễ có cái nhìn lệch lạc về tình yêu, hôn nhân, gia đình...
Dấu hỏi về trách nhiệm “gác cổng” của nhà xuất bản
Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đã xác định: Xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân, có nhiệm vụ tuyên truyền, phổ biến, xây dựng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Như vậy, xuất bản phẩm là một loại hàng hóa đặc biệt, vừa có giá trị kinh tế, chịu tác động của quy luật kinh tế thị trường, vừa là công cụ sắc bén của công tác tư tưởng dưới sự lãnh đạo của Đảng. GS, TS Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó chủ tịch chuyên trách Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương nhấn mạnh: “Đây là chức năng kép tạo nên đặc trưng hay tính đặc thù của ngành xuất bản Việt Nam”.
Câu hỏi đặt ra là: Vai trò “gác cổng”, không để xuất bản phẩm xấu độc đến tay độc giả thuộc về cơ quan, đơn vị nào, cá nhân nào phụ trách? Theo quy định pháp luật hiện hành, vai trò đó thuộc về nhà xuất bản, hay nói rõ hơn là vai trò tiền kiểm. Biên tập viên là người tiếp nhận đầu tiên, quyền quyết định cao nhất trong xuất bản là của lãnh đạo nhà xuất bản. Vì vậy, để lọt và cho xuất bản các ấn phẩm có nội dung xấu độc, xuyên tạc sự thật, văn hóa, lịch sử... làm ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục của dân tộc Việt Nam thì lỗi trước hết thuộc về nhà xuất bản.
Tất cả xuất bản phẩm phải nộp lưu chiểu cho cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động xuất bản chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành. 10 ngày này là khoảng thời gian để cơ quan nhà nước thẩm định, tiếp nhận nếu có phản hồi từ dư luận. Vai trò của cơ quan quản lý nhà nước là hậu kiểm, dựa theo phản hồi của dư luận tiến hành thẩm định lại nội dung và xử lý xuất bản phẩm vi phạm. Thực ra, quy định pháp luật để phòng, chống xuất bản phẩm xấu độc tương đối đầy đủ. Nhưng khi trình độ, năng lực, ý thức chính trị, phẩm chất đạo đức của đội ngũ làm công tác xuất bản “có vấn đề” thì chuyện để “lọt lưới” xuất bản phẩm xấu độc là điều không tránh khỏi.
Quyết liệt thực thi các giải pháp
Sách văn học, nghệ thuật thường xảy ra vi phạm về mặt nội dung, lại luôn tạo ra sự tranh luận đôi khi đến mức gay gắt. Phân tích kỹ lưỡng một tác phẩm văn chương, nghệ thuật về nội dung cũng như hình thức sẽ khó đạt đến sự đồng thuận tuyệt đối. Mặc dù cơ quan chỉ đạo, cơ quan quản lý xuất bản đã xác định có vi phạm, song tác giả và nhà xuất bản vẫn “gân cổ” cãi rằng không hề có dụng ý xấu, chỉ là đang có cách hiểu khác nhau về nội dung và cách biểu đạt.
Trao đổi với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng: Các cơ quan, tổ chức liên quan đến ngành xuất bản cần đưa ra những quy tắc biểu đạt cụ thể để tác giả, biên tập viên, lãnh đạo nhà xuất bản soi chiếu vào, từ đó cân nhắc về nội dung xuất bản phẩm. Giải pháp căn cơ là phải quan tâm đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao bản lĩnh chính trị, kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ lãnh đạo, biên tập viên các nhà xuất bản. Trong đó, trọng tâm là nâng cao chất lượng đội ngũ biên tập viên, bảo đảm cho đội ngũ này thực sự là “người gác cổng” tin cậy; kiên quyết từ chối những bản thảo chất lượng kém hay bản thảo chứa đựng nội dung thông tin độc hại, phản động. Điều này cần phải được luật hóa trong bối cảnh dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản đang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì xây dựng.
Việc vi phạm nội dung xuất bản phẩm thường tập trung ở một số nhà xuất bản, bên cạnh xử lý nghiêm biên tập viên, lãnh đạo nhà xuất bản, cơ quan chủ quản nhà xuất bản cũng không thể né trách, phủ nhận trách nhiệm. Chỉ thị số 04-CT/TW đã yêu cầu: “Tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý kịp thời, nghiêm minh hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, vi phạm pháp luật về xuất bản, các hành vi lợi dụng tự do sáng tác, không gian mạng để tuyên truyền xuyên tạc lịch sử, văn hóa phẩm không lành mạnh, trái thuần phong mỹ tục, chống phá Đảng, Nhà nước”. Do vậy, dư luận đề xuất cần phải xử lý nghiêm minh cá nhân, tổ chức liên tiếp để xảy ra vi phạm bằng những hình thức nghiêm minh nhất, chẳng hạn như rút giấy phép hoạt động của nhà xuất bản, chỉ cấp phép trở lại khi chấn chỉnh hoạt động đúng tôn chỉ, mục đích, thực hiện chặt chẽ các khâu, các bước trong quy trình xuất bản.
Việc ngăn chặn xuất bản phẩm xấu độc phát hành phi chính thống là nhiệm vụ của lực lượng an ninh, lực lượng phòng, chống tội phạm công nghệ cao, quản lý thị trường... Song để xảy ra vi phạm nội dung xuất bản phẩm theo con đường chính thống thực sự là điều đáng lo ngại. Do vậy, cần phối hợp thực hiện đồng bộ giải pháp, quyết liệt trong thực thi, chúng ta mới có thể phòng, chống chủ động vi phạm nội dung xuất bản phẩm để ngành xuất bản phát triển lành mạnh, xứng đáng là lĩnh vực hoạt động tư tưởng-văn hóa sắc bén của Đảng.
