
Rác thải điện tử tạo ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Ảnh: Dương Anh
Chuyển đổi số đang từng bước thay đổi hoạt động sản xuất, giúp người lao động giảm bớt thao tác thủ công, tiết kiệm thời gian và nâng cao năng suất. Song, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ cũng kéo theo lượng thiết bị điện tử hết hạn sử dụng ngày càng lớn. Nếu không được thu gom, phân loại và xử lý đúng quy trình, nguồn chất thải này có thể trở thành tác nhân gây ô nhiễm môi trường, đe dọa sức khỏe con người.
Công nghệ nâng cao năng suất lao động
Tại nhiều nhà máy, việc ứng dụng máy móc, thiết bị hiện đại đang từng bước thay đổi quy trình sản xuất. Những công việc trước đây cần nhiều lao động thực hiện thủ công nay đã có sự hỗ trợ của robot và hệ thống tự động hóa.
Chị Nguyễn Thị Hằng, công nhân Công ty TNHH Toyota Boshoku Hà Nội cho biết, trước đây, công nhân phải trực tiếp kiểm tra hàng hóa bằng tay và mắt. Hiện nay, công đoạn này đã có robot hỗ trợ. Nếu trước kia cần 2 người kiểm tra thì khi ứng dụng robot, nó có thể thực hiện công việc với độ chính xác cao, giúp giảm một lao động ở khâu này.

Công nghệ không chỉ giúp rút ngắn thời gian sản xuất mà còn góp phần giảm sức lao động, hạn chế sai sót và nâng cao hiệu quả công việc. Tuy nhiên, cùng với tốc độ đổi mới công nghệ, các thiết bị điện tử cũng có vòng đời nhất định. Khi không còn đáp ứng yêu cầu sản xuất hoặc xảy ra hư hỏng không thể khắc phục, chúng sẽ trở thành nguồn phát sinh rác thải điện tử.
Tại Công ty TNHH Điện Stanley Việt Nam, thiết bị điện tử thải bỏ phát sinh từ cả khối văn phòng và hoạt động sản xuất. Trong đó, nhóm thiết bị văn phòng gồm máy tính, máy in, điều hòa, quạt điện; còn tại khu vực sản xuất có các bo mạch điện tử, máy kiểm tra và nhiều thiết bị chuyên dụng khác.
Ông Nguyễn Đình Trình, Trưởng phòng Môi trường, Công ty TNHH Điện Stanley Việt Nam, cho biết khi thiết bị điện tử phát sinh sự cố, trước khi chuyển giao cho bộ phận môi trường, các bộ phận liên quan sẽ thông qua bộ phận kỹ thuật sản xuất để đánh giá khả năng tái sử dụng. Những thiết bị còn khả năng sử dụng sẽ được tiếp tục khai thác; các thiết bị không thể tái sử dụng được chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý theo quy định pháp luật.

Cách làm này giúp doanh nghiệp tận dụng giá trị còn lại của thiết bị, đồng thời hạn chế việc thải bỏ những sản phẩm vẫn có thể tiếp tục sử dụng. Tuy nhiên, không phải thiết bị nào cũng có thể phục hồi hoặc tái sử dụng. Khi đã hết vòng đời, chúng cần được đưa vào quy trình thu gom và xử lý phù hợp.
Từ thiết bị cũ đến nguy cơ ô nhiễm môi trường
Tại làng Quan Độ, xã Văn Môn, thành phố Bắc Ninh, hoạt động thu hồi vật liệu từ các thiết bị cũ đã diễn ra trong nhiều năm.
Bà Trịnh Thị Huynh, người làm nghề tại làng Quan Độ - cho biết, bà đã gắn bó với công việc tách vỏ dây điện để lấy lõi kim loại trong nhiều năm. Trước đây, người làm nghề thường đốt dây để thu hồi kim loại, gây khói và mùi khét. Hiện nay, máy tách vỏ dây đã giúp công việc thuận tiện hơn, song bụi vẫn phát sinh trong quá trình sản xuất, khiến người lao động phải sử dụng khẩu trang để hạn chế hít phải bụi.

Thực tế này cho thấy, việc thu hồi vật liệu từ rác thải điện tử có thể tạo ra giá trị kinh tế, nhưng nếu quá trình tháo dỡ, phân loại không bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, người lao động vẫn phải đối mặt với nguy cơ tiếp xúc với bụi và các thành phần có hại.
Trong khi đó, việc thu gom rác thải điện tử từ hộ gia đình cũng còn nhiều khó khăn. Được thành lập từ năm 2015, chương trình Việt Nam tái chế triển khai hoạt động thu gom thông qua mạng lưới các điểm tiếp nhận tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Người dân có thể mang thiết bị điện tử đã qua sử dụng đến các điểm thu hồi để chuyển giao cho đơn vị xử lý, tái chế theo quy trình phù hợp.
Tuy nhiên, thói quen bỏ chung thiết bị điện tử với rác thải sinh hoạt vẫn là một trong những rào cản đối với hoạt động thu gom riêng dòng chất thải này.
Bà Mai Thị Thu Hằng, đại diện quản lý chương trình Việt Nam tái chế tại Việt Nam, cho biết người dân hiện vẫn có thói quen bỏ rác thải điện tử cùng rác thải sinh hoạt. Đây là thói quen đã tồn tại từ lâu. Vì vậy, chương trình mong muốn tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng để người dân hiểu và thực hiện việc xử lý an toàn đối với các thiết bị điện tử bị thải bỏ.

TS Hà Vĩnh Hưng, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho biết rác thải điện tử tiềm ẩn nhiều nguy cơ mà mắt thường khó nhận biết, trong đó có các kim loại nặng. Những thành phần này có thể phát tán, tích tụ trong môi trường đất, nước, không khí, sau đó đi vào chuỗi thức ăn và ảnh hưởng đến sức khỏe con người.
Theo chuyên gia, việc đốt, tháo dỡ, xử lý hoặc chôn lấp rác thải điện tử không đúng quy trình có thể gây ra những tác động lớn đến môi trường.
Do đó, để rác thải điện tử không trở thành gánh nặng ở cuối vòng đời công nghệ, cần có sự tham gia của nhiều bên. Người tiêu dùng cần thay đổi thói quen, không bỏ chung thiết bị điện tử với rác thải sinh hoạt mà chủ động tìm đến các điểm thu gom phù hợp. Doanh nghiệp cần tăng cường tái sử dụng thiết bị còn khả năng khai thác, thực hiện trách nhiệm chuyển giao chất thải đúng quy định. Các đơn vị thu gom, tái chế cần bảo đảm điều kiện kỹ thuật và an toàn trong quá trình xử lý.


